Kahramanmaraş'ın Onikişubat ilçesi, Ekmekçi Mahallesi'nde bulunan tarihi Çukur Hamamı hakkında detaylı bilgiler sunmaktadır. İşte metindeki önemli noktalar:
Konumu ve Adı:
- Onikişubat ilçesi, Ekmekçi Mahallesi, Bağdat Sokak'ta yer almaktadır.
- Şehrin ilk yerleşim yerlerinden olan kalenin güney eteğine inşa edilmiştir.
- Kale, Ulu Camii, Taş Medrese ve tarihi ticaret bölgesi ile bir kompleks oluşturmaktadır.
- Önemli ulaşım arterlerinin kesiştiği noktada bulunmaktadır.
- Yapının yarısı yol seviyesinin altında kaldığı için "Çukur Hamam" olarak adlandırılmıştır.
Tarihi ve Mülkiyeti:
- İnşa kitabesi bulunmamaktadır, bu nedenle yapım yılı kesin olarak bilinmemektedir.
- Kaynaklardaki bilgilere göre XV. yüzyılın ikinci yarısında Dulkadir Beyliği döneminde inşa edildiği düşünülmektedir.
- Şehirdeki en eski tarihli hamamdır.
- Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi'nin mülkiyetindedir ve halen fonksiyonunu sürdürmektedir.
Mimari Özellikleri:
- Dıştan yaklaşık 14.00 x 32.00 metre ölçülerindedir.
- Dört eyvanlı ve köşe hücreli hamamlar grubuna girmektedir.
- Aynı eksen üzerinde sıralanan rüzgârlık, soyunmalık, aralık, ılıklık, sıcaklık ve halvetleri ile sıcaklığa bitişik su deposundan oluşmaktadır. Külhan kısmı günümüze ulaşmamıştır.
- Bazı kaynaklarda hamam ile kale arasında önceden bir dehliz olduğu ancak sonradan kapatıldığı belirtilmektedir.
- Duvarlarında kireç harçlı kaba yonu ve moloz taş, örtü sistemlerinde tuğla, zemin döşemelerinde kesme taş ve mermer malzeme kullanılmıştır.
Bölümleri:
- Rüzgârlık: Doğu cephesinin güneyinden açılan basık kemerli "L" biçiminde bir plana sahiptir. Buradan soyunmalık bölümüne geçilir. Hamamın yol seviyesinin altında olması nedeniyle bu hacimden on bir basamaklı taş merdivenle soyunmalığa inilir.
- Soyunmalık: Rüzgârlığın kuzey duvarındaki kapıdan girilir. Köşelerden pandantiflerle geçilen 5.60 metre çapında bir kubbeyle örtülüdür. Kubbe, iç duvarlardaki dört sivri kemer üzerine oturur ve kare planlı kasnak üzerinde yükselir. Kubbe fenerinin altında sekizgen planlı bir şadırvan bulunur. Duvar kenarlarında taş soyunma sekileri yer alır. Kuzeydoğu köşesinde kubbeli küçük bir hacim bulunur. Aydınlatma, kubbe feneri ve kasnaktaki dört pencere ile sağlanır. Batı duvarında aralık bölümüne açılan bir kapı vardır.
- Aralık: Beşik tonozla örtülmüş, kuzey-güney yönünde dar bir mekândır. Kuzeyinde traşlık, güneyinde iki gözlü hela bulunur. Aydınlatma, örtü sistemindeki dört ışık gözüyle sağlanır. Batı duvarının kuzeyine yakın bir kapıdan ılıklığa geçilir.
- Ilıklık: Kuzey-güney doğrultusunda yerleşmiş, 3.40 x 8.90 metre ölçülerinde üç bölümlü bir mekândır. Ortadaki kare planlı hacim, iki sivri kemerle sınırlandırılmış ve pandantiflerle geçilen bir kubbeyle örtülmüştür. Kuzey ve güney yanlarındaki eyvan görünümlü bölümler sivri beşik tonozlarla kapatılmıştır. Aydınlatma, kubbedeki ışık gözleriyle sağlanır. Batı duvarının güneyine yakın bir kapıdan sıcaklığın doğu eyvanına geçilir.
- Sıcaklık: İçten 9.80 x 13.60 metre ölçülerindedir ve Türk hamam mimarisinde farklı bir plana sahiptir. Ortada merkezi bir mekân, etrafında aksiyal olarak yerleştirilmiş eyvanlar ve köşe halvetlerinden oluşur. Kuzey eyvanı kubbeli bir mekânla uzatılmış ve iki yanına simetrik iki halvet daha eklenerek halvet sayısı altıya çıkarılmıştır. Beşik tonozlu eyvanlar sivri kemerlerle, pandantifli kubbelerle örtülen köşe halvetleri hafif sivri kemerli kapılarla orta mekâna açılır. Merkezi mekân, dört sivri kemer üzerine oturan 4.60 metre çapında pandantifli bir kubbeyle örtülüdür. Kuzey eyvanın gerisindeki mekân ve yanındaki halvetler tromplu birer kubbeyle kapatılmıştır. Aydınlatma, kubbelerdeki çok sayıda ışık gözüyle sağlanır. Ortasında göbek taşı bulunur. Batıdaki eyvanın batı duvarında sıcak su deposuna açılan küçük bir pencere vardır.
- Sıcak Su Deposu: Sıcaklığın batı tarafında, kuzey-güney yönünde uzanan ve sivri beşik tonozla örtülmüş bir alandır. Aydınlatma, tek bir ışık gözüyle sağlanır.
Genel Değerlendirme:
Çukur Hamam, sade bir şekilde inşa edilmiş olmasına rağmen, özellikle sıcaklık bölümündeki farklı plan şemasıyla Türk hamam mimarisinde özgün bir yere sahiptir. Dulkadir Beyliği döneminden günümüze ulaşan önemli bir tarihi yapıdır ve halen kullanılmaktadır.
