BAYRAK OLAYI NEDİR?

Doğu  Akdeniz  ve  Güney Doğu Anadolu Toroslarına kadar uzanan ve Suriye’yi içine alan  bölge,  İngiltere  için  hayati  önem  taşımaktaydı.  Öte yandan  bu  bölgede  yer  alan petrolün kontrolünü sağlamak da  İngiltere  açısından  önemli görülmüştür. Bu kapsamda Güney Doğu Anadolu, İngiliz kontrolünde olması gereken bir nokta idi. Ayrıca İngiltere için Fransa’ya  karşı  Antep,  Maraş ve Urfa’yı pazarlık konusu olarak kullanma emelleri de söz konusuydu.  Henüz I. Dünya Savaşı sırasında İngiltere ve Fransa arasında yapılan Sykes-Picot gizli paylaşım  antlaşmasına  göre Kilikya, Suriye, Musul, Filistin ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi Fransa’ya verilirken; Hayfa, Akka Limanları ve Irak İngiltere’ye  bırakılıyordu.  İngiltere ve Fransa, savaş sonrası imzalanan Mondros Mütarekesi ile bu anlaşmayı yürürlüğe koyma fırsatını bulmuşlardı. Keza bu devletler  Mondros  Mütarekesi’nin 5, 7, 10 ve 16. maddelerine dayalı olarak işgal sürecini  başlatmışlardı.  Özellikle  7. madde ile güvenliklerini tehlikede gördükleri noktaları işgal edebilme  yetkisini  eline  alan İngiltere, söz konusu maddeyi hızla  uygulamaya  geçirmiştir.  Sykes-Picot  Antlaşması’na göre  Fransa’ya  verilmiş  bulunan Antep, Urfa ve Maraş bölgesi İngilizler tarafından işgal edilmiştir.  İngilizler,  Osmanlı Devletine  verdikleri  nota  ile Pozantı’ya kadar olan toprakları  boşaltılmasını  istemiştir. Bunun  üzerine  Erkan-ı  Har-biye  Riyasetinden  gelen  emir ile Türk ordusu tarafından boşaltılan bölge, mütarekenin 7. maddesi uyarınca 17 Aralık’ta Antep,  22  Şubat  1919’da  da Maraş’ın  İngilizler  tarafından işgal edilmesi ile sonuçlanmıştır. İngilizler bölgedeki işgallerinin yasal bir temeli olmaması nedeni ile işgallerinin aslında ordularının beslenmesi için geçici bir durum teşkil ettiğini de ifade etmişlerdir.30 Ekim 1919’da İngilizlerin Maraş’ı işgal edeceği haberini duyan Maraş halkı, İngiliz işgaline bir tepki olarak İngilizler şehre gelmeden işgal yolu üzerinde bulunan Aksu Köprüsü’nü yıkmıştır. Maraş’a giren İngilizler  önce  resmî  makamları ele geçirme ve sonra iletişim ağlarına el koyma işlemini devreye  sokmuştu.  Özellikle kilise ve Gayr-i Müslimlere ait noktaları  daha  güvenli  bulan İngilizler,  Maraş’ta  Abarabaşı Kilisesi, Ermeni ve Katolik Kiliseleri, Alman Çiftliği binalarına yerleşmişlerdir. İngilizler, işgallerinin  hemen  ardından şehrin ileri gelenleri ile temas kurarak  hâkimiyet  sağlamaya çalışmıştır.  Maraş’ı  işgallerinin  ardından  İngilizler,  halkın  nabzını  tutmak  amacı  ile ilk etapta Amerikan Kolejinde şehrin ileri gelen kişileri ile bir toplantı  yapmışlardır.  İngilizler bu toplantıda, Ermenilerin gasp edilen mallarının iadesini isteyen ve bütün halka eşit ve adil bir muamele yapılacağını ifade eden bir beyanname ilan etmiştir. Bu beyannameye halkın bilfiil riayet etmesi de talep edilmiştir.  Nispeten sakin geçen İngiliz  işgal  döneminin  ardından İngilizler,  Fransa  ile  aralarında 15 Eylül 1919 tarihli Suriye İtirafnamesi’ni  imzalayarak; petrol  politikası  açısından  da önem arz eden Musul bölgesi-ne karşılık Antep, Urfa ve Maraş bölgesini Fransa’ya devrettiler. Buna göre Fransızlar, 30 Ekim 1919’da Maraş’ı, 5 Kasım 1919’da  da  Antep’i  İngilizlerden devralarak işgal etmişlerdir. Halkın daha zor günler geçirdiği bu yeni işgal döneminde özellikle Fransızların sert tutumu ve Ermenilere karşı gösterdikleri  tolerans  halkı  rahatsız etmiştir. Bu sebeple millî kuvvet  ve  cemiyetlerin  kurulma süreci  bu  dönemde  daha  da hızlanmıştır.  Maraş’ın Fransızlarca işgalinden sadece birkaç gün sonra 31 Ekim 1919 Cuma günü meydana  gelen  “Sütçü  İmam Vakası (Uzunoluk Olayı)”, sonraki olaylar dizisinin de kapısını aralamıştır. Geçimini sütçülük yaparak sağlayan, bunun yanı sıra ücretsiz müezzinlik yapan Sütçü  İmam,  Türk  kadınının peçesine  saldıran  Ermeni  askerlerini  hemen  silahına  sarılarak  öldürmüştür.  Öldürülen Ermeni askerinin defni bir manga eşliğinde olmuş ve üç gün  boyunca  çan  çalınmıştır. Bu olay Maraş halkı nezdinde büyük bir infial uyandırmıştır. Fransız  işgali  esnasında Maraş’ta  Ermeniler  ile  Türkler arasında çıkan çatışmaların ardı  arkası  kesilmiyordu.  Bu duruma  Maraş  ileri  gelenlerin  protestoları  da  eklenince Fransa’nın Lübnan’da bulunan Doğu  Orduları  Başkumandanı  General  Gouraud’un  emri ile Cebel-i Bereket (Osmaniye) Askerî  Valisi Andre’ye  Maraş Valiliği görevi de verildi. Adana Bölge Valisi Albay Bremond, Maraş Mutasarrıfı Ata Bey ile Beyazıtzade  Abdulkadir,  Beyazıtzade  Şükrü,  Kadızade Hacı Hasan Efendi ve Ermeni Hırlakyan  Agop’a  bir  telgraf çekerek  Maraş’a  gelecek  olan Andre’nin akşam yemeğini Abdulkadir  Paşa’nın  konağında yiyeceğini, daha sonra da Hırlakyanlara misafir olacağını bildirerek kendisinin iyi karşılanmasını istedi. Ayrıca Andre’de Ermeni liderlerinden Span Aghazaryan, Antepli Agop, Ketenjion, Fırnızlı Kirkor ve Setrak Hırlakyan’a bir telgraf çekerek, kendisinin  Türkoğlu’nda  büyük bir merasimle karşılanmasını istedi. Yüzbaşı Andre’nin Maraş’a geleceği gün Ermeniler; kadın, erkek, küçük, büyük, bir araya gelerek ellerinde bayraklarla  karşılamaya  çıktılar. Her ihtimale karşı Türklerden Beyazıtzade  Abdulkadir  Paşa, Şükrü Bey, Belediye Reisi Arif, Bekir  Sıtkı  Bey,  Hüdayizade Tahsin, Çuhadarzade Hacı Mehmet,  Kilislizade  Nedim, Kocabaşzade Hacı Ahmet, Hacı Naci ve Dedezade Mehmet Hilmi Efendilerle bazı kimseler de Andre’yi karşılamaya çıktılar. Andre, 26 Kasım 1919 tarihinde Maraş’a geldi. Şeyhadil mevkiinde  Ermeni  kızları  ve delikanlıları  ellerinde  Fransız bayrağı olduğu hâlde çılgınca hep bir ağızdan “Yaşasın Fransızlarla  Ermenistan,  kahrolsun Osmanlılarla  Türkler!”  naraları atarak şehre girmeye başladılar.  Bunun  üzerine  Andre’yi karşılamaya giden Türklerden birçoğu yan sokaklara saparak kalabalıktan  ayrıldılar.  Ancak,  Beyazıtzadelerden  birkaç kişi topluluk arasında kalmaya  mecbur  oldular.  Kendisini karşılayan  toplulukla  birlikte Andre hükümet konağına geldi. Jandarma Bölük Komutanı Mahmut’un talimatı ile Göllülü Yusuf  Çavuş,  süngüsünü  kalabalığa  doğru  uzatarak  içeri Andre ve tercümanından başka kimseyi almadı. Yüzbaşı Andre, Mutasarrıfa kendisini askeri vali sıfatıyla takdim etmesi üzerine  mutasarrıf,  Andre’ye kendisini bu sıfatla kabul edemeyeceğini  söyledi.  Tartışma uzayınca Andre’nin beraberinde getirdiği kuvvetlerden piyade  olanlar  hükümet  binasına, süvari olanlar kaleye yerleştirildi ve kendisine de hükümet binasından iki oda ayrıldı. Konu bayrak  meselesine  gelince, Andre kaleye Türk bayrağının çekilmemesini  istedi.  Andre’nin  gelişinden  birkaç  gün önce  hükümete  gelen  Fransız subayı da kapıda asılı gördüğü Türk  bayrağına  itiraz  ederek Mutasarrıf Ata Bey’den bayrağın indirilmesini istemiş ise de mutasarrıf, bunun kötü sonuç doğuracağını anlatarak Fransız subayını  oyalamış  ve  yapılan teşebbüs üzerine geçici olarak Maraş’ta Şanlı Bir Gün bayrağın çekilmesine izin verilmişti. Bu gelişmelerden, bayrak meselesinin bir olaya sebebiyet vereceği  anlaşılıyordu.  Şehrin ileri gelenleri tedbir amaçlı Andre’yi ziyarette bulundular.  Andre, o gün akşam yemeğini Beyazıtzade  Abdulkadir  Paşa’nın  evinde  yedikten  sonra oradan Hırlakyanların konağına gitti.Fransız Askerî Valisi Andre,  gelişen  olaylar  üzerine  27 Kasım 1919’da bir yazı göndererek  Maraş  ileri  gelenlerini Kadir  Paşa  Konağı’nda  konuşmak  üzere  davet  etmiştir. Ancak Maraş ileri gelenleri bu toplantıya  gitmenin  millet  ve memleket için zararlı olacağını düşünerek Boğazkesen Camii’nde toplandılar ve konuyu görüştüler.  Sonunda  toplantıya gitmeme kararı alarak şehir esnafına bildirdiler ve toplantıya gitmekte olanları da geri çevirdiler.  Yüzbaşı Andre  yanında  süvari  jandarma  tabur komutanı Çerkez Sıtkı, Yüzbaşı Mithat, tercümanı Vahan, eski Osmanlı mebuslarından Agop Hırlakyan ve oğulları Osep ve Setrek’ten oluşan 25 kadar süvari ile birlikte Hırlakyanların evinden Kadir Paşa’nın konağına gitti. Fakat toplantı saati gelmesine rağmen Türklerden hiç kimse toplantıya katılmadı. Davet edilen Türklerin toplantıya  gelmemesine  Andre  çok kızdı. Ancak ev sahibi toplantıya Türklerin katılmamasını makul bir şekilde anlattı. Ev sahibi bu duruma alaturka saat ile alafranga saat arasındaki farkın neden olmuş olabileceğini belirtti. Açıklamalara pek de ikna olmayan Andre, gayet sert ve tehditkâr  bir  dille  toplantının cumartesi günü belediye binasında yapılmasını ve davetlerin yeniden yazılmasını emretti.Aynı  gün  akşam  Hırlakyanların evinde bir ziyafet tertip edildi. Hırlakyanlar Maraş Ermenileri  içinde  en  nüfuzlu ailelerden biri idi. Onlar Katolik Mezhebi’nden olup Fransız kültürünü  benimsemişler,  ayrıca  Sultan’ın  müteahhitliğini yaptıklarından dolayı oldukça zenginleşmişlerdi.  Agop  Ağa ailenin  en  büyüğü  idi.  Onun kardeşi Kevork Ağa, Sultan II. Abdülhamit  Han  tarafından boğdurulmuştu.  Gündüzden gelmeye  başlayan  davetliler müzik eşliğinde eğlenmeye ve içmeye  başlamışlardı.  Yüzbaşı Andre Hırlakyanların evine misafir oldu. Yemek faslından sonra  Yüzbaşı  Andre,  Hırlak ailesini  şereflendirmek  için Osep’in kızı ve müstakbel Ermenistan  prensesi  Helena’yı dansa davet etti. Helena dansı nezaketle  reddedince,  Andre sebebini sordu. Helena;  “Sizinle  dans  etmekten  mazurum, çünkü kendimi hâlâ esaret ve zillet içinde yaşayan bir kadın olarak görüyorum. Kalesinde hâlâ Türk bayrağı dalgalanan bir memlekette, Fransızların hâkim olduklarını ve bizim emniyet ve hürriyet içinde yaşadığımızı nasıl düşünebiliyorsunuz?” dedi.Helena’nın bu tahrik edici sözleri  üzerine Andre,  Binbaşı  Çerkez  Sıtkı’ya  Helena’nın isteğini  yerine  getirmek  için; “Kaledeki  Türk  bayrağının  derhal  indirilmesini,  yerine  Fransız bayrağının çekilmesini istiyorum. İşgalimiz  altında  bulunan  bir memlekette başka bir milletin bayrağı bulunamaz.” diyerek emir verdi. Bunun üzerine Helena, Andre’nin dans teklifini kabul etti. Dans teklifinin reddediliş sebebi hakkında bütün kaynaklar fikir birliği içindedir. Fakat Helena’nın Andre’ye söylediği sözler  hakkında  kaynaklarda bazı farklı ifadeler yer almaktadır. Andre’nin emri üzerine Binbaşı Sıtkı, adamlarını göndererek kaledeki Türk bayrağını indirtti. Kalede Türk ihtiyat askerlerinden beş kişi bulunuyordu. Sayıları çok az olduğundan bayrağın indirilmesine ses çıkaramadılar. Fakat şehre inip Türk  bayrağının  indirildiğini herkese duyurdular. Bazı kay-naklarda  özellikle  Stanley  E. Kerr’in “The Lions of Marash” adlı kitabında olduğu gibi ka-ledeki Türk bayrağının yerine Fransız  bayrağının  çekildiği ifade  edilse  de;  Hüsamettin Karadağ’ın “İstiklal Savaşı’nda Maraş” adlı kitabında da belirttiği gibi kaynakların ekseriyeti, Fransızların kendi bayraklarını kaleye çekmeye cesaret edemediklerini yazmaktadır. 28  Kasım  1919  Cuma  sabahı, her zaman kalesinin burcunda bayrağının dalgalanması mutluluğu ile günü kucaklayan Maraşlılar, Türk bayrağının indirilmiş olduğunu görünce şaşkına döndüler. Maraş halkı o zaman işgal altında olduğunu anladı. Ali Sezai Bey, Belediye Reisi Bekir Sıtkı ile mutasarrıfa  giderek  durumu  sordular. Mutasarrıf da Andre’nin kendisine, Fransız kuvvetlerinin bulunduğu yerde başka devletin bayrağının  dalgalanamayacağını, ancak hükümet binasında bulundurulabileceğini söylediğini bildirdi. 28 Kasım Cuma sabahı  penceresinden  kaledeki  Türk  bayrağının  indirilmiş olduğunu  gören  Mehmet  Ali (Kısakürek)  hasta  yatağından kalkarak, duyduğu üzüntünün sonucu olarak vatani ve millî gayretle bir beyanname yazdı. Birkaç nüsha çoğaltılarak ayrı ayrı zarflara konulan ve üzerlerine  “Âlem-i  İslama  Hitap” yazılı Beyannamede şu ifadeler yer almıştır:  Ey millet-i necibe-i Osmaniye! (Ey yüce Osmanlı milleti) Vaktine hazır ol. Bin üç yüz seneden beri Hazreti  Allah’ı  ve  Peygamber-i Zişanını  (en  şanlı  Peygamber) hizmetinle razı ettiğin bir din ölüyor. Yani ecdadının kanı pahasına fethettiği bir kalenin burcu barusundaki (bayrak direği) al sancağın bugün Fransızlar tarafından indirilip, yerine kendi bandıraları kondu. Şimdi acaba bunu yerine koyacak  sende  birkaç  yüz  İslam gayreti hiç mi yok? İğtişaş (coş-kunluk)  arzu  etmeyelim.  Yalnız pür vekâr (ağırbaşlılıkla) ve azamet olarak, ol al sancağımızı geri yerine koyalım. Tekrar kemâl-i mehabetle yerlerimize avdet edelim. Korkma,  korkma  seni  buradaki birkaç  Fransız  kuvveti  kıramaz. Sen mütevekkilen Allah’a (Allah’a güvenerek)  kendi  mevcudiyetini gösterecek  olursan  değil  birkaç Fransız kuvveti, hatta bütün Fransız milleti kıramaz. Buna emin ol!Avukat Mehmet Ali Kısakürek tarafından yedi adet ya-zılan bu beyannamenin iki adedini kendi, beş adedini de oğlu Şahap, Ulu Camii, Sarayaltı ve Çarşıbaşı gibi şehrin belirli yerlerine koymuştu. Cuma namazı için abdest almaya gelenler bu beyannameyi  okudular.  Demokrasiye  Hizmet  Gazetesi, Sayı  34-1737’de  “Kurtuluşunu Kutlayan Şehir” başlıklı habere  göre;  Mehmet Ali  Kısakürek’in  oğlu  Şahap  Kısakürek, o  zamanlar  17-18  yaşlarında olduğunu,  babasının  el  yazısı ile “Elbistan” adında birkaç nüsha  gazete  yazdığını,  kendisinin  bu  gazeteleri  halkın toplanabileceği  yerlere  gizlice bıraktığını, bir cuma günü (28  Kasım  1919)  kaleye  Türk bayrağının asılmadığını gören babasının, kendisine bir beyanname  yazacağını,  bu  beyannameyi  kimseye  göstermeden Ulu Camii’ye cemaatin arasına bırakmasını istediğini, durumu uzaktan  takip  edip  kendisine haber  getirmesini,  söylediğini belirtmektedir.  Ayrıca  Şahap, hatıralarında bu beyannameyi Ulu Camii’nin avlusundaki saathanenin (muhtemelen bu yer muvakkithane) civarına bıraktığını belirtmektedir.    Namaz öncesi toplanan cemaatin bir kısmı bayrağın indirildiğini görünce hâkimiyetlerinin elden gittiği kanaatine varmışlardı.  Zira  devlet  anlayışında hâkimiyetin en önemli sembollerinden birisi bayraktır. Osmaniye’den Fransızların yanında  Maraş’a  gelen  Teğmen Kenan,  cemaate  İstanbul’dan geldiğini ve orada hükümetin de bayrağın da olmadığını söyledi ise de kimse dinlemediği gibi bu sözler halkın heyecanını daha da artırmıştır. Halk bu duygular  içinde  cuma  namazını kılmak için camiye girdi. Şerbetçioğlu  Mehmet “sancağı çıkarın” diye bağırırken, Muhaciroğlu  Murat “Allah’ını  seven sancağın  altına  geçsin.”  dedi. Ezan okundu, sünnetler kılındı  ve  hatip  hutbeye  başladı. Egemenliğin ve hürriyetin kıymetini çok iyi bilen Ulu Camii İmamı Rıdvan Hoca; “Hürriyeti elinden alınan bir milletin cuma namazı kılmasının caiz olmadığını söyledi.” Bunun üzerine cemaat minberdeki sancağı alarak dışarıya çıktı. Avluda beli bükülmüş bir ihtiyar, “haydin babam din kavgasıdır bu” diyerek halkı teşvik etti. Halkın Ulu Cami’den sancağı alarak kaleye doğru hareket etmesi bir anda şehrin her tarafına  yayılmıştı.  Halk  sarp yoldan akın akın kaleye akıyordu. Askerlik şubesi kalem reisi Abdullah  Bey,  bu  hareketten vazgeçilmesini,  koca  Osmanlı Devleti’nin müttefikleriyle birlikte başa çıkamayarak mağlup olduğunu,  Fransa  devletine karşı durmanın mümkün olmadığını, hâlen işgal altında bulunulduğunu ve çoluk çocuğun kanına girilmemesi gerektiğini söylese de kendisini kimse dinlemedi. Kaleye doğru gittikçe artan kalabalığın tekbir sesleri gök kubbeyi kaplamıştı. Kalenin kapıları Fransız kuvvetleri tarafından kapatılmıştı. Bunun üzerine halk kale duvarlarına tırmanarak içeri girdi ve kapıları  açtı.  Fransız  askerleri  bu mahşeri  kalabalık  karşısında çarpışmayı  göze  alamayarak kalenin arka kapısından kaçtılar. Burçları ilk defa aşan onba-şı Osman Erşan, Türk bayrağını kale burcuna dikti.Bayrak olayının kahramanlarından  Osman  Erşan  olayı şu sözleriyle anlatıyor: “Cuma günü  hoca  bayrak  çekilmeden cuma namazı kılınmaz deyince hep birden dışarı çıktık. Ben hemen var kuvvetimle kaleye doğru koşmaya başladım.  O  yokuşu  bir  nefeste nasıl  çıktığımı  hatırlamıyorum. Peşimden birkaç Türk geliyordu. Kaleye varınca hemen bayrağı aramaya başladım. Bayrak koğuşların orada duruyordu. Bunu kaptığım gibi yüzüme gözüme sürdüm ve sonra direğe çektim.”Kaleye Türk bayrağını çeken Maraş halkı, cuma namazını kıldıktan sonra hükümete gitti. Mutasarrıf Ata Bey’e Fransızların hükümete ve bayrağa hiçbir şekilde müdahalesini kabul etmeyeceklerini bildirdiler. Andre’nin  tercümanı  Ermeni Vahan,  halka  bir  bez  parçası için bu kadar gürültü koparmaya ne gerek var diyerek bayrağa hakaret etmesi üzerine, halk tarafından dövülmüş ve tabancası alınmıştır. Andre’nin yaveri İshak ise halka kama çekmişti. Yüzbaşı Mahmut’un müdahalesiyle İshak ve Vahan linç edilmekten son anda kurtuldular. Halkın arzusu üzerine Andre, kuvvetleriyle birlikte hükümet binasından  ayrılmaya  mecbur oldu. Bu geri adım üzerine halk da dağıldı. O gün Andre mıntıka komutanı Miralay Emrullah ve bir tahkikat için Maraş’a gelen Süleymanlı Askerî Kaymakamı  Abdullah  Bey  yanında olduğu hâlde halkı yatıştırmak amacıyla çarşıda dolaşıp şehrin ileri gelenlerinden rastladığına tebessüm ile iltifat ederek tercüman  vasıtası  ile  hatırlarını sordu. 29  Kasım  1919  Cumartesi günü halk dükkânlarını açmadı. Bu durumu öğrenen Andre tercümanı  ile  birlikte  çarşıya çıktı.  Nakip  Camii’nin  önüne geldiğinde Aşıklıoğlu Hüseyin ile karşılaştı. Ona kendisini tanıttıktan sonra bayrak hadisesini hatırlatarak, bir bez parçası için niçin bu kadar gürültü yapıldığını, Türk halkı üzerine top  tüfek  kullanabileceğini, Türklerin  çoluk  çocuklarına zarar  gelebileceğini  söyledi. Andre’nin  bu  sözleri  üzerine Aşıklıoğlu  Hüseyin;  bayrak için ölmenin her Türk’ün gö-revi olduğunu, onu görmeden yaşayamayacaklarını,  ve  Türk çoluk  çocuklarına  top  tüfek kullanılması hâlinde,  Türklerin  evvela  kendi  çocuklarını öldürüp  sonra  da  şehri  ateşe verip yine de işgalcilerin karşılarına çıkacaklarını, o zaman bütün  silahlarını  getirmesini dile getirdi. Bu sözler üzerine verecek  bir  cevap  bulamayan Andre konuşmayı bırakıp oradan uzaklaştı. Maraş’ta yaşanan “Bayrak Olayı”  yalnız  Kurtuluş  Savaşı  veya  Türk  tarihi  açısından değil,  Dünya  tarihi  açısından önemli bir olay olarak değerlendirilmesi  gerekir.  Millî  bir hassasiyet atfedilen bayrak olgusunun  işgaller  boyunca  ve işgallere karşı dürtücü bir işlev görmesi  oldukça  önemlidir. Bayrak algısı ve hassasiyeti bu işgal  dönemlerinde  daha  fazla önem kazanmıştır. Yüzbaşı Andre bayrak konusunda Maraş  halkının  bu  kadar  büyük bir hassasiyet göstermesini bir türlü  kabullenememiştir.  Maraş halkının üstün direnişi karşısında tamamen ümidini kaybeden Andre, 23 Aralık 1919’da Maraş’ı  terk  ederek  Antep’e gitti. Bayrağın  Türkler  için  ne anlam ifade ettiğini anlayamayan zihniyetler başta Fransızlar  olmak  üzere  hadisesinin önemini bir türlü kavrayama-mışlardır.  Bayrağın  değerini bir  bez  parçası  olarak  görenlerden elbette bu beklenemez. Hakikatte  bayrak  bir  milletin varlığının  ve  bağımsızlığının sembolüdür. Bağımsızlığına ve bayrağına düşkün olan Maraşlıların bu açıdan bakıldığında cuma namazından önce kaleye hücum ederek bayrağı kalenin burçlarına  yeniden  dikmeleri oldukça manidar ve tüm mazlum milletlere örnek bir davranıştı. Ayrıca “Bayrak Olayı” bir kez daha bizlere bayrak, cuma, camii  ve  hürriyetin  birbirleri ile bütünleştiğini göstermiş, bu değerlere  olan  ölümüne  bağlılık sonucunda şehir halkı tek bir yürek olmuş, işte bu idrak sonucu Maraş Fransız işgalinden kurtarılmıştır.

Kaynak : Kahramanmaraş ansiklopedisi