ABDÜRRAHİM EFENDİ KİMDİR?

. Daha sonra bu bölgenin âlimlerinden  okuyarak  yetişmiştir.  Bir  müddet  Maraş’ta müderrislik  yapmış  ve  çok değerli  eserler  kaleme  almıştır. Hanefî mezhebine mensup olan  Abdürrahim  Efendi  XII/XVII.  asırda  yetişen  Osmanlı âlimlerinden olup, “1068/1658” yılında vefat etmiştir.Diğer  bir  rivayete  göre, Sarı Ahmed Efendizâde ve Abdürrahim  Paşa  diye  tanınan Abdürrahim  Efendi,  bir  süre müderrislik  yapmış  ve  daha sonraları muktedir bir kişi olması sebebiyle kendi isteğiyle Maraş  valiliğine  atanmıştır. Abdürrahim Efendi, bu görevi sürdürmekte  iken,  kendisini kıskanan  bazı  kimseler  tarafından  “1152/1736”  senesinde öldürülmüştür.  Kabri,  Kahramanmaraş’ta  Haznedarlı  mezarlığındadır.

İsimleri aşağıda zikredilen üç eser, kaynaklarda ve kütüp-hanelerdeki  elyazması  nüsha-larda “1068/1658” yılında vefat ettiği  belirtilen  Abdurrahîm Efendi adına kayıtlıdır. Ancak Carl  Brockelmann  (Geschich-te Der Arabischen Literatur II, 643) ve İhsan Fazlıoğlu (Yaşam ve Yapıtlarıyla Osmanlılar An-siklopedisi I, 73) ise, bu üç eserin “1152/1736” tarihinde vefat eden Abdurrahîm Efendi’ye ait olduğunu kaydetmektedir. Bu arada  Abdurrahim  Efendi’nin “1105/1693”  yılında  “Şerh  alâ Hulâsati’l-Hisâb”  adlı  eserini IV. Mehmed’e ithaf etmesi ve Muâdil fi Şerhi’l-Mültekâ” adlı eserini Sultan III. Ahmed’e takdim etmesi de, bu rivâyeti teyid etmektedir.Abdürrahîm   Efendi’nin kütüphânelerde kayıtlı yazma eserleri şunlardır:1-Şerh alâ Hulâsati’l-Hisâb: Bahaüddin  Amilî’nin  Hü-lasatü’l-Hisâb’ının   şerhidir. Bir  buçuk  yılda  hazırlana-rak  “1105/1693”de  Sultan  IV. Mehmed’e  sunulan  bu  eser, el-Behâiyye  şerhleri  içinde problemleri en iyi tahlil eden çalışmadır. Osmanlı matematiğinde, Hülâsatü’l-Hisâb’a Ömer Çullî  ile  Ramazan  Cezerî’nin eserleriyle  beraber  yazılan  üç şerhin en önemlisidir. Abdürrahim Efendi, dönemin  ileri  gelen  matematikçisidir. 16. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren Ali Kuşcu’nun el-Muhammediyye  fi’l-hisâb’ı yerine Osmanlı medreselerinde okutulmaya başlanan Bahaüddin Amilî’nin Hulâsatü’l-Hisâb adlı eserini şerh etmiştir. Abdürrahim  Efendi’nin  şerhi, Salih  Zeki’nin  ifadeleriyle, Osmanlı  matematik  tarihinde Hulâsatü’l-Hisâb’a  yazılan  en yetkin şerhtir. Teorik ve pratik konular pek çok örnekle izah edilmiş,  hesab-ı  Hindî,  mesaha,  cebir  sahalarındaki  bilgiler  ayrıntılarıyla  verilmiştir. Abdurrahim Efendi, şerhinde, döneminde  hesab-ı  hevainin hesab-ı Hindî içinde erimesine, bu iki hesap türünün birbirine indirgenmesine karşı çıkmıştır. Ona  göre  hesap  iki  kısımdır: hesab-ı hevai ve hesab-ı Hiindî. Hesab-ı hevainin diğer bir ismi de hesab-ı meftuhtur. Hesab-ı meftuh kendisine salt belirli kaideleri konu olarak alır; hesab-ı kalem de denilen hesab-ı hindî ise  belirli  kaideleri  incelemesine rağmen salt olanla uğraşmaz,  daha  çok,  belirli  sayılar

için konulmuş şekilleri resmetmeyi konu edinir. Dolayısyla, sathi  benzerliklerine  rağmen, bu iki hesap tür içi, kendilerine has deyimlere ve ifadelere sahip olduklarından, ayrı ayrı eserler  tasnif  edilmiştir.  Eğer ikisi  cem  edilmeye  çalışılırsa anlama  ve  anlatma  birbirine karışır. Abdürrahim Efendi bu ifadeleriyle  Kâtip  Çelebi’nin hesab-ı Hindî konusunda verdiği tanımı takip eder. Hesab-ı Hindî, mutlak anlamda sayılara delalet eden rakamların suretlerinin ilmidir. Diğer bir ifâdeyle, Hesab-ı Hindî, birliklere delalet eden rakamlarla hesap işlemlerinin yapılması keyfi ye-tini öğreten bir ilimdir.Eserin  dünya  kütüphanelerinde  kırka  yakın  nüshaları bulunmaktadır.

            Matematik  ilmine dâir olan eserin bir yazma nüshası,  Süleymâniye  Kütüp-hanesi,  Yazma  Bağışlar  Bölümü, 4012’de bulunmaktadır. Bu nüshanın yazısı nesih olup, 114 varaktır.  Süleymaniye  Kütüphanesi,  Giresun  Bölümü,  154; İbrahim  Efendi  Bölümü,  766; Serez Bölümü, 1929-1930’da birer  nüshaları  bulunmaktadır. Birinci  nüsha  Vali  bin  Hasan hatt ıyla  “1146/1733”  yılında Antep’te, üçüncü nüsha Mehmed  b.  Mustafa’nın  hattıyla “1185/1771”  de  istinsah  edilmiştir. Diğer yazma nüshalar, 06 Mil Yz A 4912/9,  06 Mil Yz A 1755, 27 Hk 161/10, 42 Yu 7269, 21 Hk 422, 44 Dar 11/10, 19 Hk 3046/2, 28 Hk 3637, 37 Hk 450/2, 55 Hk 363/3, ’da kayıtlıdır. Salih Zeki, Âsâr-ı Bâkiye adlı eserinin ikinci cildini telif ederken bu şerhi ana kaynak olarak kullanmıştır.Abdurrahim Efendi’nin bu eseri Yaşar Alparslan ve Lütfi  Alıcı’nın  editörlüğünde  Ahmed Derviş Müezzin’in tahkikiyle Eylül 2013 tarihinde Kahramanmaraş’ta  Noya  Medya yayınları arasında basılmıştır. 2-Muâdil fî Şerhi’l-Mültekâ: İbrahim el-Halebî’nin (Ö. 1549) Mülteka’l-Ebhûr  adlı  Hanefî fıkhına  ait  eserinin  şerhidir. Abdürrahim Efendi, bu eserini 1741 tarihinde Sultan III. Ahmed’e takdim ederek, iltifatına mazhar olmuştur.  Eserin dünya yazma kütüp-hanelerinde  pek  çok  nüshası vardır.  Bu eserin yazma nüshaları: Süleymâniye Kütüphanesi, Harput Bölümü, 422 (nüshanın yazısı nesih olup, 225 varak); Yozgat, 234, 849; Pertev Paşa, 194; Kılıç Ali Paşa, 402; Servili, 95; Pertevniyal, 260’da bulunmaktadır. İkinci nüsha, Seyyid Hasan  b.Halil  hatt ıyla  Receb 1210/1796  Ocak  ayında,  dördüncü  nüsha  Ayıntabî  Molla Mehmed  b.  Ömer‘in  hatt ıyla “1150/1737”, altıncı nüsha Halil b.Ali el-Harputî’nin hatt ıyla “1149/1737”  de  Diyarbakır’da istinsah  edilmiştir.    Yedinci  nüsha  Seyyid  Mehmed  el-Hatîb  b.Seyyid  Abdullah’ın hatt ıyla  “1167/1754”  de,  son nüsha ise Hacı Çelebi’nin hattıyla  “1239/1823”  de  istinsah edilmiştir.

 Diğer yazma nüshalar ise, 32 Ulu 50/1, 21 Hk 881, 50 Ür 391/1, 45 Hk 3609, 42 Kon 610, 42 Kon 2285, 42 Kon 2857, 42 Kon 2909, 42 Kon 3135, 22 Sel 217 ve 43 Ze 103’de kayıtlıdır. Bazı  kaynaklara  göre, Mülteka’l-Ebhûr’u   el-Müfîd li’l-Müstefîd adıyla tekrar şerh etmiştir.3-Şerh alâ Bedi’l-Emâlî: Sirâ-cüddin Ali Uşî’nin (ö.575/1179-80) Bedü’l-Emâlî, el-Emâlî ya-hut  Kasîde  yekûlü’l-abd  diye meşhur  olan  el-Kasîdeü’l-Lâ-miye  fi ’t-Tevhîd  adlı  Maturidi  akait  ve  kelamına  ilişkin manzum eserinin şerhidir. Bu yazma eser, Süleymâniye Kütüphanesi, Hüsrev Paşa Bölü-mü, 126’da bulunmaktadır. Bu nüshanın yazısı rik’a olup, 76 varaktır. Arapça olan bu nüsha, “1257/1841” senesinde istinsah edilmiştir.  Diğer  bir  nüshası ise, 06 Hk 2696/4’de kayıtlıdır.Abdurrahim Efendi’nin bu eseri Yaşar Alparslan ve Cavit Polat’ın editörlüğünde Ahmed Derviş  Müezzin’in  tahkikiyle Şubat  2014  tarihinde  Kahra-manmaraş’ta Noya Medya yayınları arasında basılmıştır. Abdürrahim   Efendi’nin ayrıca,  Türkçe  kaleme  aldığı şerh-i  Kasîde-i  Münferice  ile Havâşi alâ Dürer adlı iki eseri daha vardır.

Kaynak : Kahramanmaraş ansiklopedisi