Kanser görülme sıklığı her geçen gün artsa da yeni tedaviler
ve teknolojik gelişmeler sayesinde tedavide yeni umutlar doğuyor. Son yıllarda
ileri teknolojik cihazlarla uygulanan radyoterapi kanser tedavisinde kullanılan
etkili yöntemlerden biri olarak görülüyor. Liv Hospital Radyasyon Onkolojisi
Uzmanı Prof. Dr. merdan fayda radyoterapi tedavisiyle ilgili merak edilenleri
anlattı.
Radyoterapi (ışın tedavisi) nedir?
Radyoterapi, iyonizan radyasyonun kullanıldığı bir tedavi
çeşididir. Aslında radyasyona yani enerjinin havada iletilmesine çok yabancı
değiliz. Cep telefonları, televizyon antenleri, uydu yer belirleme sistemleri
(GPS) ve radyolarımız gibi pek çok araç günümüzde enerjinin havada iletilmesi
prensibine göre çalışır. Tıbbi tedavi amacı ile kullandığımız ışınlara
“radyoterapi” ya da “ışın tedavisi” denir. Radyoterapi amacı ile kullandığımız
ışınlar ise iyonizandır yani insanın genetik materyali olan DNA’da hasar
meydana getirme gücüne sahiptir. Uygulanan radyoterapi gerek tümör DNA’sında
gerekse normal dokuların DNA’sında hasar meydana getirir. Tümör hücreleri
radyoterapinin oluşturduğu hasardan kurtulamaz ancak normal dokular bu hasarı
tamir edebilir. İşte bu sayede radyasyon ilk bulunduğu 1890’li yıllardan bu
yana tıbbi tedavi amacı ile başarı ile kullanılır.
Radyoterapi (ışın tedavisi) sırasında neler hissedilir?
Tomografide kullanılan düşük enerjili X-ışınlarının
vücudumuza giriş çıkışı hasta tarafından algılanamaz. Işın tedavisinde
kullanılan daha yüksek enerjili ışınlar da yine benzer şekilde algılanamaz.
Işın tedavi cihazlarında tedavi gören hastalar o sırada pek bir şey hissetmez.
Radyoterapi (ışın tedavisi) cihazına her gün girenlerin
yakınları bu ışından etkilenir mi?
Işın tedavisi sırasında uygulanan radyasyon sıklıkla
hastaların kıpırdamadan yattıkları ve ışın kaynağının hastanın etrafında
döndüğü dışarıdan ışınlama cihazları (eksternal radyoterapi) ile gerçekleşir.
Bu sırada uygulanan ışınlar ışık hızında vücuda girip çıktığından vücutta
herhangi bir birikici özelliği olmaz ve yakınlara bulaştırma gibi bir durum söz
konusu değildir. Işın tedavisinin bir başka formu olan brakiterapide (yakından
radyoterapi) hastanın rahim gibi boşluklu organlarına ya da dokuların içerisine
radyoaktif kaynakların gönderilmesini sağlayan aparatlardan yararlanılır. Bu
aparatlar hastaya yerleştirildikten sonra radyoaktif kaynak ışınlanacak bölgeye
gider ve ışınlama gerçekleşir. Ardından radyoaktif kaynak aparatların içinden
çıkar. Aparatları çıkarılan hasta evine gönderilir. Brakiterapi uygulamaları
sonrası da hastada radyasyon birikmesi söz konusu olmadığından yakınlarına
herhangi bir ışınlama gerçekleşmez.
Radyoterapi öncesi hazırlıklar nelerdir?
Işın tedavisine çok değişik safhalarda başvurulabilir. Bazen
tedaviye başlamadan önce eksik tetkiklerin tamamlanması gerekebilir.
Radyoterapiye başlamadan önce hastaya radyoterapinin niçin gerektiği radyasyon
onkolojisi uzmanı tarafından anlatılır. Çoğu radyoterapi uygulaması cerrahi
uygulamalara benzer şekilde bir organın tamamını ya da belli bir bölgesini
bazen de organın lenf sıvısının (akkan) boşaldığı lenf bezesi alanlarını
içerecektir. Bu yüzden ışınlanacak bölgeye göre farklı hazırlıklar yapmak gerekebilir.
Örneğin baş-boyun ışınlamaları için hazırlanan hastaya radyoterapi öncesi
önleyici ağız-diş bakımını tavsiye edilir. Alt batın ışınlamasına hazırlanan
hastaya mesane ve rektumun doluluk ya da boşluğu ile ilgili ayarlamalar
yapılabilir. Yine radyoterapi uygulamaları sırasında kan sayımı değerleri
önemli olacağından tedaviye başlamadan önce kan sayımı istenebilir.
Radyoterapi süresi nasıl belirleniyor?
Radyoterapi planlamasına çoğu zaman bilgisayarlı tomografi
çekimi ile başlanır. Işınlanacak bölgeye karar veren radyasyon onkolojisi
uzmanı bilgisayarlı tomografide gerekli olan çizimleri yapar. Belirlenen
hedeflerin ışınlanması için gereken alanların düzenlenmesi ve bunların nasıl
ışınlanacağı medikal radyofizik uzmanı ile beraber kararlaştırılır. İşte
böylece hastamızın her gün ne kadar süreyi tedavi makinesinde geçireceği ve kaç
gün boyunca ışına girmesi gerektiği belirlenmiş olur. Bu sürelerin
belirlenmesinde hastanın varsa ameliyat hikayesi, vücuttaki hastalığın durumu,
patoloji raporunun ayrıntıları ve hastanın eşlik eden diğer hastalıkları gibi
durumlar önemlidir.
Radyoterapi sırasında nelere dikkat edilmeli?
Radyoterapi uygulamaları radyasyon onkolojisi uzmanının
denetim ve kontrolünde gerçekleşir. Radyoterapi sırasında hekimin tavsiyelerine
uyulmalı ve kontroller aksatılmamalıdır. Işın tedavisi sırasında ateş, yutma
güçlüğü gibi özellikle yeni gelişen şikayetlerde ve herhangi bir ilaç
kullanmadan önce hekimi bilgilendirmek yararlı olacaktır.
Radyoterapide beslenme nasıl olmalıdır?
Radyoterapi sırasında beslenme konusu ışınlanan bölgeye göre
değişiklik gösterebilir. Örneğin baş-boyun ve yemek borusunu içeren
ışınlamalarda yumuşak, yakıcı olmayan gıdalardan oluşan bir beslenme
önerilirken alt batını içeren ışınlamalarda ishal yapmayacak bir diyetin tercih
edilmesi yararlı olacaktır. Meme kanseri gibi bazı kanserler hormonlara duyarlı
olduğundan hekim kilo almamayı önerebilir. Hekime ışınlama sırasında beslenme
ile ilgili dikkat edilmesi gerekli hususların sorulması yararlı olacaktır.
Sosyal hayat radyoterapiden etkilenir mi?
Radyoterapi sırasında sosyal hayat kemoterapide olduğu
kadar etkilenmez. Yine de hekimle konuşup bilgi almak gerekir. Örneğin aile
dışındaki insanlarla bir araya gelmenin hastaya zarar verip vermeyeceğini
hekimden öğrenmek gerekir. Aile ve uygun görülen yakınlarla hastalıkla ilgili
bazı bilgileri paylaşmak radyoterapi ve diğer tedavileri atla
