Ulu Cami Fiziki Yapısı

Bu yapı arşiv belgelerinde; “Cami-i Atik, Cami-i Kebir, Süleyman Bey Camii ve Alâüddevle Bey Camii” isimleriyle Kahramanmaraş Ulu (Alâüddevle Bey – Süleyman Bey) Camii Plânı zikredilirken, Katip Çelebi de “Eski Camii ve Cami-i Kebir” olarak belirtildi. Evliya Çe-lebi ise, caminin avlusunun iki yanından büyük nehir aktığını ifade ederek bu yapıyı “Ada Camii” ismiyle kaydetti.

Ulu Camii, tarihte bazı önemli olaylara da tanıklık etmiştir. Bunlardan biri, 1920 yılında Fransızlar Maraş’ı işgal ettiklerinde, şehrin kurtuluşu için halk galeyana gelerek, olayların patlar verdiği yer yine Ulu camii olmuştur. Cuma günü cami imamı Rıdvan Hoca’nın “Kalede düşman bayrağı dalgalandığı müddetçe Cuma namazının kılınamayacağını” söylemesiyle şehrin kurtuluşu için ilk hareket camide başlatılmış ve kaleye hücum edilerek Fransız bayrağı indirilmiş ve yerine Türk bayrağı çekilmiştir. Böylece halk destansı bir mücadeleyle şehri düşmanlardan temizlemiştir.

Günümüzde çeşitli onarım ve ilâvelerle gelen cami, orijinal dokusunu belli ölçüde korumaktadır. Tespit edebildiğimiz kadarıyla cami ilk onarımını 1501 yılında, geniş çaplı son onarımını ise 1945 yılında görmüştür. Daha sonra 1986, 1989, 1992, 1995 ve 1996 yıllarında tamir edilmiştir. Yapı, ahşap tavanlı camiler grubuna girer. Cami; dıştan 22.00 x 40.90 m. boyutlarında harim ile kuzeyinde 5.30 x 40.90 m. ölçülerinde son cemaat yeri ve tek şerefeli minareden oluşur. Yapının minare, paye ve kemerlerinde sarımtırak renkte ince yönü taş; taçkapıda ince yönü taş ile iki renkli mermer; mihrapta alçı ve örtü sistemin-de ahşap malzeme kullanılmıştır. Duvarlar ise ahşap hatıllı taş malzemeyle inşa edilmiştir.

Caminin kuzey tarafına yerleştirilen ortalama 25.00 x 26.00 m. ölçülerindeki çarpık plânlı avlu kısmına, güneybatı ve kuzeydoğu köşelerinde açılan iki kapıdan girilir. Harimin kuzey tarafına yerleştirilen ve içten yaklaşık 4.60 x 38.80 m. boyutlarındaki hafif çarpık plânlı son cemaat yeri yedi sivri kemer gözlüdür. Kemerler kesme taş payelerin üzerine istinat ettirilmiştir. Son cemaat yeri orijinalinde ahşap kirişlemeli düz toprak dam ile örtülüyken, onarımlar sırasında toprak tabakası kaldırılarak, harimle beraber üstten kırma sac çatıyla kapatılmıştır. Taç kapının batı tarafında müezzin mahfiline çıkılan merdiven bulunmaktadır.

Harim kısmına, kuzey duvarında eksenden 3.40 m. kadar doğu tarafa kaydırılan mukarnas kavsaralı taçkapıdan girilir. Ayrıca harimin kuzey duvarının batı köşesine 1194/ 1780 yılında basık kemerli bir kapı daha açılmış olup, bu kapıdan kadınlar mahfiline çıkılmaktadır. Taçkapı, Beylikler döneminin bir özelliği olarak dar ve uzun biçimde inşa edilmiştir.

Harim, doğu-batı yönün-de uzanan enine düzenlenmiş yaklaşık 19.30 x 38.50 m. ölçülerinde hafif çarpık bir plâna sahiptir. Gelişmiş bir iç mekân düzenlemesi gösteren yapıda Anadolu Selçuklu cami mimarîsinin etkileri görülür. Harim, altışardan iki sıra paye dizisi ile mihraba paralel üç sahna ayrılmıştır. Sivri kemerlerin yerleştirilme düzeni bakımından da mihraba dik yedi sahın oluşturulmuştur.

Harimin doğu tarafına ara-zinin eğiminden faydalanarak, zeminden 3.00 m. yüksekte tutulan seki şeklinde dolgulu “Bey Mahfili” yapılmıştır. Yaklaşık 3.20 x 19.20 m. boyutlarındaki bu hacim, yanlarda duvar payelerine, ortada silindirik gövdeli dört sütuna istinat eden beş sivri kemerle harime açılır. Bey mahfiline orijinalinde doğu cephenin kuzey köşesinde açılan kapıdan girilmekteydi; kapı sonradan kapatılmıştır. Günümüzde mahfile harim kısmından ahşap merdivenle çıkılmaktadır. İç mekânın aydınlığı duvarlarda açılan toplam 33 adet pencereyle sağlanmıştır. Harim kısmı, son cemaat yeri ile beraber orijinalinde ahşap kirişlemeli düz toprak dam ile örtülmüştür. Günümüzde ise ahşap kirişlemeli tavan üst en kırma sac çatı ile kapatılmıştır.

Güney duvarının ortalarına yerleştirilen mukarnas kavsaralı mihrap, Beylikler döneminin bir özelliği olarak alçıdan yapılmıştır. Ahşap minber, mihrabın batı tarafına yerleştirilmiştir. Mevcut minber, kapısının alınlığı da yer alan kitabeye göre, 1317/1899 yılında Muhammed Esad tarafından ceviz ağacından sedef kakmalı olarak yaptırılmıştır.

Harimin kuzey duvarında ve taçkapının batı tarafında ahşap müezzin mahfili yer alır. Ayrıca harimin batı tarafına ise, kuzey-güney doğrultusunda boydan boyu uzanan kadınlar mahfili yerleştirilmiştir. Kesme taştan inşa edilen tek şerefeli minare, avlu kısmında yer alır. Selçuklu geleneğine bağlı ve mahallî özelliklere uygun yapılan minare, Memlukü sanatına ait bazı özellikleri de bünyesinde taşımaktadır. Minarenin kaide, pabuçluk ve silindirik alt gövdesi orijinal olup, onikigen üst gövdeden itibaren diğer bölümler, Dulkadiroğulları’ndan İbrahim Bey’in oğlu Hacı Halil Bey tarafından 1264/1848 yılında yaptırılmıştır.

Yapıda mimarî özellikler yanında, süslemenin çok dengeli olarak kullanılmış olduğu dikkati çekmektedir. Camide önemli bezeme; son cemaat yeri, minare, taçkapı, mihrap, minber ve örtü sisteminde görülür. Son cemaat yerinde dikkati çeken yazılar, tavan kirişlerinin alt kısmına çakılan pervazlarda yer alır. Pervazlara, kartuşlar içerisine nesih hat ile “el-Emâlî” isimli kitapta geçen bazı manzum ifadeler yazılmıştır.

Dulkadir Beyliği hükümdarı Alâüddevle Bey, babası Süleyman Bey’in Maraş’ın Kuytul (Kurtuluş) Mahallesi’nde yaptırmış olduğu Cami-i Atik’i (Ulu Camii) tamir ettirip, tekrar ibadete açtıktan sonra, camiye oldukça zengin vakıflar yaptırmıştır. Aynı şekilde Osmanlılar döneminde camiye çeşitler vakıflar yapılarak, gelirinin arttığı görülmektedir