Malatya'nın Darende kazasının Yenice köyünde doğmuş olan Darendeli Muhammed Hilmi Efendi'nin biyografisidir. Metinde öne çıkan noktalar şunlardır:
- Doğum Yeri ve Tahmini Yılı: Malatya, Darende, Yenice köyü (doğum tarihi kesin olmamakla birlikte 1800'lü yılların ilk çeyreği tahmin edilmektedir).
- Aile: Babası Hacı Yusuf Ağa, annesi Emine Hanım'dır.
- Eğitim Hayatı:
- İlk tahsilini Darende'de yapmıştır.
- İstanbul'a giderek Fatih Medresesi'ne intisap etmiş ve Müderris Sâdık Efendi'nin himayesine girmiştir.
- Nakşî şeyhi Gümüşhâneli Ahmed Ziyâeddin Efendi'nin ders ve sohbetlerine devam etmiş, tarikatına girmiş ve hocasının işaretiyle Darende'ye dönmüştür.
- Maraş'a Yerleşimi ve Duraklı Camii:
- Darende'deki bazı sıkıntılar nedeniyle ailesiyle birlikte 1858'de Maraş'a gelmiştir.
- Şehrin doğu kısmındaki metruk Şeyh Ali Bey (Duraklı) Camii müştemilatına yerleşmiş ve ailesiyle birlikte camiyi imar edip tamir etmiştir.
- Caminin tamir kitabesinde yer alan şiir, caminin yeniden inşasına yapılan katkıyı ve Hilmi Efendi'nin bu konudaki duygularını ifade etmektedir.
- Antep'te Yaşadığı Yıllar: Maraş'ta iki yıl kaldıktan sonra Antep'e gitmiş ve on yıl orada yaşamıştır. Bu süre zarfında birçok öğrenci yetiştirmiş ve halkın sorunlarına çözüm bulmuştur.
- Maraş'a Dönüşü ve Öğretmenliği: On yıl sonra tekrar Maraş'a dönerek tamir ettiği camide otuz yıl boyunca aralıksız talebe yetiştirmeye devam etmiştir.
- İlmi ve Tasavvufi Anlayışı: Fıkıh ilmine büyük önem vermiş, öğrencilerine İhyâu’l-Ulûm, Hadîka, Berîke ve Mültekâ gibi eserleri okutmuş ve açıklamalar yapmıştır. Ayrıca ilahi aşkı artırdığına inandığı için Niyâzi-i Mısrî divanından şiirler okutmuştur. Şöhretten kaçınmış ve manevi hallerini gizlemiştir.
- Tekerekzâde Mutîullah Efendi ile Olan Olay: Maraş ulemasından Tekerekzâde Mutîullah Efendi'nin kendisini imtihan etmek istemesi üzerine yaşanan olay, Hilmi Efendi'nin ilmi derinliğini ve sezgisini göstermektedir. Gönderilen mektuptaki sorulara, mektup kendisine ulaşmadan cevap vermesi dikkat çekicidir.
- Eserleri ve Öğrencileri: Birçok mürit ve halife yetiştirmiş, şiirler kaleme almış ve Mîzânüşşerîat, Bürhânüttarîkat ve Tasavvuf Risâlesi gibi kitap çalışmaları bulunmaktadır (bu eserler günümüz Türkçesine aktarılıp yayınlanmıştır).
- Vefatı: 1900 yılında cami çatısını tamir ederken düşerek yürüme yetisini kaybetmiştir. Cami görevlerini oğlu Mahmud Nedim Efendi'ye devretmiş ve ömrünün son yıllarını ibadet ve zikirle geçirmiştir. 1916 yılında vefat etmiş ve Şeyh Adil Mezarlığı'na defnedilmiştir.
Bu biyografi, Darendeli Muhammed Hilmi Efendi'nin ilmi derinliği, tasavvufi anlayışı, eğitime olan katkısı ve örnek kişiliği hakkında kapsamlı bilgi sunmaktadır. Aynı zamanda Maraş'ın dini ve kültürel hayatındaki önemli rolünü de vurgulamaktadır.
