Maraş'ın önemli dini ve milli şahsiyetlerinden Dayızâde (Ziyaizâde) Hacı Mehmed Emin Efendi'nin hayatını ve Milli Mücadele'deki rolünü detaylı bir şekilde anlatmaktadır. Metinde öne çıkan noktalar şunlardır:
- Doğum ve Ailesi: 01 Temmuz 1847'de Maraş'ın Yörük Selim Mahallesi'nde doğmuştur. Babası Seyyid Muhammed, annesi Hatice Hanım'dır. Ailesinin soyu yedi kuşak boyunca Seyyid Muhammed Oğlu olarak bilinir ve günümüzdeki soyadı Pakdil'dir. Yazar Nuri Pakdil'in dedesidir. Ailesi aslen Özbekistan'daki Neva şehrinden gelerek önce Halep-Şam bölgesine, sonra Maraş'a yerleşmiştir. Kardeşi Şıh Muhiddin Yümni Efendi de müderristir.
- Eğitim ve Kariyeri: Halep Askeri Rüştiyesi'nde 28 yıl Arapça ve Dini İlimler dersleri vermiş ve birçok öğrenci yetiştirmiştir. 25 Cemaziyülevvel 1330 (1911) tarihinde Maraş Nakîbü'l-eşrâfı olarak atanmış ve bu görevini vefatına kadar sürdürmüştür. Maraş Ulu Cami dışında Halep Hz. Zekeriya Camii ve Şam Emeviye Camii'nde vaizlik yapmıştır. Ayrıca Maraş Nebeviye Medresesi, Kalenderzade Medresesi ve diğer bazı medreselerde müderrislik yapmıştır.
- Kişiliği ve Balkan Savaşları'ndaki Tutumu: Uzun boylu, buğday tenli ve ela gözlü olarak tarif edilmektedir. Vatanperver bir tutum sergilemiş, Balkan Savaşları sırasında köy ve kasaba demeden gönüllülerle yardım toplayıp cepheye göndermiştir. Maraşlılar tarafından hürmet edilen bir şahsiyettir.
- Milli Mücadele'deki Rolü:
- İşgal yıllarında halkın dimdik durmasında etkili olan Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti üyesidir.
- 1912'de Maraş halkını gayrimüslimlere karşı kışkırttığı iddiasıyla Fransız Büyükelçisi tarafından şikayet edilmiş ancak yapılan tahkikatta Ermeni iddialarının abartılı olduğu anlaşılmıştır.
- Maraş Mevlevihanesi adına gönüllü teşkilatına katılma talebi Konya Çelebilik Makamı tarafından olumlu karşılanmıştır.
- İngiliz işgali sırasında Maraş ileri gelenleriyle birlikte Amerikan Koleji'nde yapılan toplantıda Hristiyan azınlığın haklarının korunmasına dair okunan metne karşı Şeyh Ali Sezai Efendi'nin etkileyici cevabını takdirle karşılamıştır.
- İngilizlerin bölgeyi Fransızlara devredeceği haberleri üzerine İngiliz İşgal Komutanlığına telgraf çekilmesi fikrine destek vermiştir.
- Ermenilerin Müslüman halka yönelik saldırıları üzerine Antep'teki işgal kuvvetleri komutanlığına şikayet dilekçesi yazılmasına öncülük eden isimler arasındadır.
- Fransızların aşiretleri kendi amaçları doğrultusunda yönlendirme çabalarına karşı halkı birleştirici nasihatlerde bulunmuştur. Taşnak Komitesi Başkanı tarafından tehdit mektubu almıştır.
- Maraş'ta teşkilatlanma anlamındaki ilk toplantının yapıldığı yer olan Yörükselim Mahallesi'ndeki evinin bahçesinde önemli görüşmeler yapılmıştır. İleri yaşı ve sağlık sorunları nedeniyle aktif görev almasa da her türlü desteği vermeye hazır olduğunu belirtmiştir.
- Heyet-i Merkeziye'nin kurulmasında Arslan Bey'e büyük destek vermiştir.
- Halkın cihat ruhunu canlı tutmak için konuşmalar yapmıştır. 23 Ocak 1919'da Karababa Mescidi'nde yaptığı konuşmada Maraş'ın kurtulacağına olan inancını dile getirmiş ve silahlanma çağrısında bulunmuştur. Arslan Bey de hatıratında bu konuşmanın önemini vurgulamaktadır.
- Maraş'ın kurtuluşundan sonra halkı Ulu Cami'de toplayarak Antep'e yardıma gidilmesi için teşvik etmiş ve bizzat ahalinin önüne geçerek Antep'e gitmiş ve oradaki mücahitlerin sevk ve idaresinde bulunmuştur.
- Vefatı: 28 Nisan 1921 tarihinde vefat etmiştir.
Dayızâde Hacı Mehmed Emin Efendi, Balkan Savaşları'ndan Milli Mücadele'ye kadar geçen süreçte Maraş ve Antep'in milli davasında önemli bir rol oynamış, halkı bilinçlendirmiş ve mücadeleye aktif katılım sağlamıştır. İleri yaşına rağmen gösterdiği çaba ve etkili vaazlarıyla hafızalarda yer edinmiş bir şahsiyettir.
