Sosyal medyada yeniden dolaşıma giren anlatılarla birlikte “Cansız Hoca kimdir, hangi ilim geleneğinden gelir, Yaşar Nuri Öztürk’ün hocası mıydı?” soruları merak konusu oldu. İşte Cansız Hoca’nın hayatı, ilmî yönü ve hafızalara kazınan fıkraları…
Cansız Hoca Kimdir?
Asıl adı Mustafa Cansız olan Cansız Hoca, Trabzon’un Dernekpazarı ilçesine bağlı Kondu Köyü’nde dünyaya geldi. Klasik medrese geleneğini güçlü bir entelektüel altyapıyla birleştiren Cansız Hoca, sadece yetiştirdiği talebelerle değil; din istismarına karşı sert tavrı, sorgulayıcı yaklaşımı ve hazırcevap kişiliğiyle de tanındı.
Hayatı boyunca şekilci din anlayışına mesafeli duran Cansız Hoca, halk arasında hem tartışmalı hem de saygı duyulan bir figür olarak hafızalarda yer edindi.
Cansız Hoca’nın Babası Kimdir?
Mustafa Cansız, 1311 (1895) yılında dünyaya geldi. Bölgenin tanınmış ailelerinden **Cansızoğulları (Ağa sülalesi)**ne mensuptur. Babası Ahmet Efendi’dir. Henüz iki yaşındayken babasını kaybeden Cansız Hoca, annesinin himayesinde büyüdü. Çocukluk yıllarından itibaren zekâsı, esprili dili ve hazırcevaplığıyla çevresinde dikkat çekti.
Cansız Hoca’nın Annesi Kimdir?
Annesi, Çaykara’nın Akdoğan Köyü’nden Müftüoğulları (Velioğulları) ailesine mensuptur. Bu aile, bölgede çok sayıda din âlimi yetiştirmiştir. Bu ilmî ortam, Mustafa Cansız’ın küçük yaşlardan itibaren ilme yönelmesinde belirleyici oldu.
Mustafa Cansız’ın Hocası Kimdir?
Cansız Hoca, ilk eğitimini Kondu Köyü’nde, Çaykaralı ve “Gargar” lakabıyla tanınan Muhammet Müslim Efendi’den aldı. Öğrencilik yıllarında sorgulayıcı tavrı nedeniyle hocasıyla sık sık ilmî tartışmalara girdiği, hatta zaman zaman dersten çıkarıldığı; ancak görüşlerine ihtiyaç duyulduğunda tekrar çağrıldığı anlatılır.
Tahsilini Kondu, Fındıkoba (Mavran) ve Maraşlı (Paçan) medreselerinde sürdüren Cansız Hoca, 1909 yılında icazet aldı. Fıkıh, tefsir, hadis ve kelâm alanlarında derinleşti. İcazet silsilesinin Serahsî’ye kadar uzandığı belirtilir. Farsça bilgisini ise hem Muhammet Müslim Efendi’den hem de Musullu Abdülgani Efendi’den edindi.
Birinci Dünya Savaşı ve Millî Mücadele Dönemi
Birinci Dünya Savaşı’nda seferberliğe katılan Mustafa Cansız, askerlik görevini büyük ölçüde Erzurum’da yaptı ve Of’un Rus işgaline karşı savunmasında yer aldı. İstiklal Savaşı yıllarında ise Of ve Sürmene Askerlik Şubelerinde görev alarak Millî Mücadele’ye katkı sundu.
Savaş sonrası İstanbul’da bir süre Sadıkzadelerin vapur işletmelerinde kâtiplik yapan Cansız Hoca, bu dönemde Batı kültürüyle tanıştı. Eski Yunan ve Roma filozoflarını, Batılı düşünürleri okudu; ancak hiçbir görüşü sorgulamadan kabul etmedi.
Trabzon Yılları ve Kamu Görevleri
1920–1923 yılları arasında Of Merkez İlkokulu’nda öğretmenlik yapan Cansız Hoca, 1924’te açılan Of İmam-Hatip Mektebi’ne atandı. Sağlık sorunları nedeniyle bu görevi uzun süre sürdüremedi.
1926–1949 yılları arasında Trabzon İl Genel Meclisi üyeliği yaptı. Tek parti döneminde siyasetin içinde yer aldı ve Trabzon’un yönetici çevrelerinde saygın bir konum edindi.
Cansız Hoca Ne İş Yapıyordu?
1949–1965: Trabzon, Gümüşhane ve Rize’de gezici vaiz
1965–1970: Trabzon ihtisas vaizi
Aynı dönemde: Diyanet İşleri Başkanlığı Karadeniz Bölge Müfettişi
Cansız Hoca Fıkraları ve Nükteli Sözleri
Cansız Hoca, özellikle:
Cenaze namazları
Cennet–cehennem anlayışı
Dua ve ibadetlerin özü
üzerine verdiği çarpıcı cevaplarla tanındı. Dinî bilgiyi mizahla harmanlayan anlatımları, halk arasında fıkra gibi dilden dile aktarıldı. Bu sözler, onun hem eleştirel zekâsını hem de din sömürüsüne karşı duruşunu yansıttı.
Cansız Hoca Ne Zaman ve Kaç Yaşında Öldü?
Sigara, nargile ve tavla alışkanlıklarıyla da bilinen Cansız Hoca, bu yönleri nedeniyle zaman zaman şikâyet konusu oldu. 1966 yılında dönemin Başbakanı Süleyman Demirel’e tavla oynadığı gerekçesiyle şikâyet edildiği, ancak soruşturmanın sonuçsuz kaldığı biliniyor.
Yaklaşık 17 yıl prostat kanseriyle mücadele eden Mustafa Cansız, 1975 yılında 80 yaşına yakın bir yaşta hayatını kaybetti. Cenazesi doğduğu Kondu Köyü’nde aile mezarlığına defnedildi.
Cansız Hoca Neden Hâlâ Anlatılıyor?
Mustafa Cansız, yalnızca Trabzon’da değil, Türkiye genelinde:
Dinci ile dindar arasındaki farkı net biçimde ortaya koyan
Sorgulayan, düşündüren
Korkmadan konuşan bir din âlimi olarak anılmaya devam ediyor.
