Türk hukuk
sisteminde, çocuğun anne ve babası evliyse babanın soyadını alacağı, evli
değillerse annenin soyadını alacağı Türk Medeni Kanunu’nda hüküm altına
alınmıştır.
Avukat Elvan KILIÇ : “Evliliğin
boşanma ile sonuçlanması durumunda çocuğun soyadında bir değişiklik meydana gelir
mi, çocuk annenin soyadını kullanabilir mi?’ soruları ülkemizde sık sık gündeme
gelmektedir. Yasaya göre evlenmenin boşanma ile sonuçlanması durumunda, çocuğun
velayeti anneye verilse dahi çocuk babanın soyadını kullanmaya devam
etmektedir. Eşlerin, evliliğin devamı boyunca ve evliliğin sonra ermesi
durumunda sahip oldukları hak ve yükümlülükler bakımından aynı hukuksal konumda
oldukları, bu nedenle de erkeğe velayet hakkı kapsamında tanınan çocuğun
soyadını seçme hakkının kadına tanınmaması, velayet hakkının kullanılması
bakımından cinsiyet ayrımcılığı sonucunu doğurmakta, aile içinde kadın erkek
eşitliğine aykırı olmakla birlikte bazı durumlarda çocuğun menfaatine de
aykırılık teşkil etmektedir.
- · Evliliği kötü bir şekilde boşanma ile sonuçlanan
eşler arasında bir daha barışma ihtimali olmaması ve görüşmeme ihtimalleri
bulunması sebebiyle kadınlar çocuklarının da babaya ait soyadlarını
kullanmalarını istememektedirler.
- · Hatta zaman zaman çocuklarına karşı bir baba
olarak sorumluluklarını yerine getirmemesi sebebiyle aradaki sevgi ve saygı
bağının ortadan kalkması ve babanın anneye karşı olumsuz davranışlarını gören
çocuklar da babalarının soyadlarını taşımak istememektedirler.
- · Özellikle küçük yaşlardaki çocuklar açısından
anne ile soyadın farklı olması durumu problemlere yol açmakta, çevrelerindeki
insanlara bu durumu açıklamakta zorlanmaktadırlar. Ayrıca anneler de resmî
kurumlara başvuru yaparken çocuğun annesi olduğunu ispat etme sorunuyla
karşılaşılmaktadır. Tüm bu sebeplerle, birçok kadın tarafından çocuklarının
soyadlarını değiştirmek için dava açılmaktadır.
Boşanan ve çocuğunun velayetini alan bir anne
artık çocuğuna kendi soyadını verebilecek
Anayasa Mahkemesi tarafından boşanma sonrası çocuğuna kendi
soyadını vermek isteyen annenin talebinin reddi temelde bir hak ihlali olarak
görülmüştür ve emsal teşkil edecek bir karar vermiştir. Bu karara göre boşanan
ve çocuğunun velayetini alan bir anne artık çocuğuna kendi soyadını
verebilecektir. Böylece boşanan kadınlar ve çocukların önündeki engel kalkmıştır.
Ayrıca kararda kadın ve erkeğin evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde
eşit hak ve sorumluluklara sahip olmaları gerektiğine ilişkin uluslararası
sözleşme hükümleri hatırlatılarak eşlerin, evliliğin devamı boyunca ve
boşanmada sahip oldukları hak ve yükümlülükler bakımından aynı hukuksal konumda
oldukları, erkeğe velayet hakkı kapsamında tanınan çocuğun soyadını seçme
hakkının kadına tanınmamasının velayet hakkının kullanılması bakımından
cinsiyete göre ayrım yapılması sonucunu doğuracağı vurgulanmıştır. Anayasa
Mahkemesinin 2015'te verdiği emsal hak ihlali kararının ardından, Yargıtay da
baktığı bir davada, "boşanmış kadının, velayeti kendisine verilmiş
çocuğuna kendi soyadının verilmesini, velayet hakkına dayanarak aile
mahkemesinden isteyebileceği" yönünde karar vermiştir. Böylece hem
anayasada yer alan eşitlik ve eşler arasında eşitlik ilkesi, Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi’nin cinsiyete dayalı ayrımcılık yasağına uygun
davranılmıştır. Böylece boşanma sonrası velayeti anneye verilen çocuğun
soyadının annenin açacağı dava ile değiştirilebileceği Anayasa Mahkemesi kararı
ile uygulamada yerini almıştır.
- · Çoğu Avrupa Ülkelerinde boşanan anne, çocuğuna
kendi soyadını verebilmektedir. Fransız Medeni Kanun’da; doğum anında veya
hemen akabinde hem annesine hem de babasına soy bağı ile bağlıysa, anne ve baba
çocuğun soyadını birlikte belirlerler. Çocuğun soyadı olarak eşlerden birinin
soyadı seçilebileceği gibi eşlerin her ikisinin soyadının birleşiminden oluşan
bir soyadı da belirlenebilir. Çocuğun soy bağı anne veya babadan sadece biri
ile kurulmuşsa, diğeriyle kesilmişse (bir boşanma süreciyle) bu durumda çocuk
kişisel bağ kurduğu ebeveynin soyadını taşıyacaktır.
- · Çocuğun soyadı denince akla gelecek en çarpıcı
düzenleme İspanyol hukukundadır. İspanya Hukuku’na göre, çocuğun soyadı soy
bağına bağlıdır. Buna göre, çocuk hem annesinin hem babasının soyadını
alacaktır. Kural olarak, çocuk önce babasının sonra annesinin soyadını alır.
Boşanma sırasında da ebeveynler çocuğun hangi ebeveynin soyadını alabileceğini
kararlaştırabilirler. İster anne olsun ister baba, boşandıktan sonra çocuk bir
tarafın soyadını kullanabilir ya da babanın soyadını kullanmaya devam edebilir.
- · Alman Medeni Kanunu uyarınca çocuğun anne ve
babasının ortak bir soyadı bulunuyorsa, çocuk doğum ile bu soyadını
kazanacaktır. Boşanma gerçekleştiğinde, çocuğun anne ve babasının ortak bir
soyadı bulunmuyor ve çocuğun velayetine de sadece biri sahip ise, çocuk,
velayet hakkına sahip ebeveynin soyadını kazanacaktır. Bu arada çocuğun velayetine
sahip olan ebeveyn, çocuğa diğerinin soyadını da – elbette diğer ebeveynin ve
eğer çocuk 5 yaşını doldurmuşsa çocuğun rızasını alarak – verebilir. Bu durumda
boşanan anne çocuğunun velayeti kendisinde olduğu sürece kendi soyadını
verebilir. Boşanan anne daha sonra yeniden evlenirse; çocuğa yeni evliliğindeki
soyadını verebilir. Veya bu soyadını çocuğun mevcut soyadının önüne veya sonuna
ekleyebilir. Ancak böyle bir değişikliğin yapılabilmesi için çocuk 5 yaşını
doldurmuşsa çocuğun ve çocuk anne ve babanın ortak velayetinde ise diğer
ebeveynin de rızasının alınması gerekmektedir
Yunan Medeni Kanunu’nda eğer çocuğun anne ve babası artık evli değilse, çocuk annenin soyadını alacaktır. Annenin ve çocuğun rızasının alınması halinde annenin kocası noter önünde bulunacağı bir beyan ile çocuğa tek başına veya annesinin soyadı ile kullanması için kendi soyadını verebilir.
