BİLMECE NEDİR?

Tabiat unsur ve hadiselerini, canlı ve cansız varlıkları, soyut kavram ve motifleri birtakım ilgiler kurarak kapalı bir şekilde insanın dikkatine sunarak bulması istenen kalıplaşmış sözler şeklindedir.Türkiye’nin çeşitli bölgelerinde  bilmece  karşılığı  metel, masal,  matal,  tapmaca,  bulmaca, hikâye, söz, dele, fıcık, genelleme,  tanımaca,  bilmeli gibi sözler de kullanılır. Bilmecelerin çoğu manzum olmakla birlikte  mensur  bilmeceler  de vardır. Manzum olanları genel olarak “mâni düzeni” diye adlandırılan “aaxa” biçiminde kafiyelenir. Çoğunlukla iki veya dört mısradan meydana gelir. Üç, beş, altı ve daha fazla mısradan oluşanları da vardır.Esas  bilmece  demek  olan anonim halk bilmeceleri dışında da bilmeceler vardır. Belli şairlerin  kaleminden  çıkmış edebî  bilmeceler,  halk  şairlerinin  imtihan  edilmesi,  halk hikâyelerinde hikâye kahramanı olan âşıkların kudretli şahıslar tarafından cevabı imkânsız görünen  sorularla  denenmesi, âşıkların  çözmeleri  için  âşık kahvelerine asılan muammalar, eski  çağlarda  statüsü  yüksek kişilerin  birbirlerine  meydan okumak maksadıyla sordukları güç  sorular,  masal  varlıkların insanları  imtihan  maksadıyla birtakım sualleri çözmeye davet etmeleri gibi uygulamalar da bilmece çeşidinden şeylerdir.Gelenekte  bilmece  sormanın  bir  usulü  vardır.  Sorulduktan sonra muhataba biraz düşünme  payı  bırakılır.  Muhatap cevabı bulamamışsa bazı ipuçları ister. Bunu, “Canlı mı, cansız mı?”, “Yenir mi, yenmez mi?” gibi sorularla yapar. Soran kişi bu sorulara ipucu niteliğinde cevaplar verir. Bilmece hâlâ çözülmemişse taraflar arasında pazarlık başlar. Soran kişi diğerinden şehir, ülke (İstanbul, Türkiye,  Hindistan...)  ister.  O da pazarlık gereği biraz gönülsüz de olsa isteneni vererek ce-vabı alır. Sonra bilmece sorma sırası karşı tarafa geçer. Sonuçta kim daha fazla yer almışsa kazanmış olur.Bilmece çözmek her şeyden önce  bilgi  ve  zekâ  gerektirir. Bilmece  sorulan  kişiler  birtakım benzerlik veya tezatlardan yola  çıkarak  sonuca  varmaya çalışır. Bilmece çözmek için anlam, duygu, şekil, madde, renk, ses, harf, kelime, kafiye gibi unsurlardan  oluşan  bazı  ipuçlarına ihtiyaç vardır. Bu ipuçları bir bakıma çözüm için anahtarlar görevi yapar. Bilmeceler dünden bugüne her yörede olduğu gibi Kahramanmaraş’ta da var olagelmiştir.  Yörede  öncelikle  çocuklar için bir “oyun” çeşidi olarak belirdiğini gördüğümüz bilmecenin “eğitim” işlevi de göz ardı edilemez.Kahramanmaraş’ta  bu  tür ürünler için “bilmece” sözü yanında özellikle “metel” kelimesinin de kullanıldığını belirtmeliyiz. Bilmeceyle ilgili yukarıda ifade  ettiğimiz  geleneksel  uygulamalar   Kahramanmaraş için de söz konusudur. Kahramanmaraş  bilmeceleri  konusunda  yapılan  çalışmalar  ise oldukça sınırlıdır. Bu konuda rahmetli  Ömer  Kaya’nın  “Elbistan  Bilmeceleri”nin  yayınlanmış yegâne kitap olduğunu belirtmeliyiz.Bunun ötesinde henüz yayınlamamakla beraber yıllardır sözlü kaynaklara dayalı olarak yürüttüğümüz yöre kültürüyle ilgili çalışmalar arasında bilmecelerin de oldukça önemli bir hacme ulaştığını söyleyebiliriz.Arşivimizde bulunan yöre bilmecelerinden bir grubu cevaplarına  göre  gruplandırılarak aşağıda verilmiştir:

a. Tabiat Bir kuşum var, elsiz ayaksız kuyu kazar. (Yağmur Damlası)Buradan vurdum kılıcıHalep’ten  çıktı  ucu.  (Yıldırım-Şimşek) Metel metel metlediOn iki cihanı atladı. (Güneş)BİLMECE

Benim ak saçlı ebem, gece gündüz yufka açar. (Deniz)Benim  bir  oğlum  var,  damda davul çalar. (Rüzgâr)Ortaya bir gümüş yüzük koydum, ay geldi alamadı, güneş geldi aldı. (Buz)

b. Hayvan-Arşın  ayaklı  /  Burma  bıyıklı (Tavşan)Uzaktan baktım bir taş Yanına vardım dört ayak, bir baş. (Kaplumbağa)Dam  ardından  göç  gidiyor. (Karınca)Metel metel meliki / Oğlu kızı on iki /Topuğunda tozu var /Kendi kazanır, ele bağışlar. (Arı)Meselce meselce / Ötmesi güzelce (Keklik)Salınır sarkar / Düşmeye korkar. (Örümcek)Sürmelice gözü var (Keklik)Uyurken hırhırık / Konuşurken mırmırık. (Kedi)Yer altında yağlı kayış. (Yılan)c. Uzuvlar Altı  mermer,  üstü  mermer  / İçinde bir hanım terler. (Dil)Bir çitil yoğurdum var; bir yanı beyaz, bir yanı kara (Göz)Bir küçücük fal taşı / Dolanır dağı taşı (Göz)Başa  yapışık  /  İki  sapsız  kaşık (Kulak)Yedi  delikli  tokmak  /  Bunu bilmeyen ahmak (Baş)d. Yiyecek İçecek Kat katıdır kat katı / Allah’ın bir hikmeti (Lahana)Alçacık  tepe  /  Çıngıraklı  küpe. (Nohut) Allah yapar yapısını / Demir açar kapısını (Karpuz)Arabadan  atladı  /  Pantolonu patladı. (Karpuz) Beyaz  saray  içinde  sarı  sultan oturur. (Yumurta sarısı)Dam  ardında  teke  bağlı  / Kuyrucağı köke bağlı (Patlıcan)Fini fini fincan / İçi dolu mercan (Nar)Kazık  başında  karga  /  Vurdum düşürdüm arka (Havuç)İçi kütük / Dışı katık (Zeytin)-Yer altında sakallı dede (Soğan)e. Kullanım EşyasıAtladım geçtim dereyi / Oturdum saydım parayı (Tespih)Ben giderim o gider / Yanımda tık tık eder. (Baston)Benim bir kızım var; dört ayaklı, bir kulaklı (Ekmek tahtası)-Beş kardeş bir kuyuya taş atar. (Çorap)Bir  acayip  nesne  gördüm  bir karışçık boyu var / Kendi kendin yer tüketir böyle bir pis huyu var. (Mum)-Bir çubuğum var şapkalı. (Çivi)Gelenin  gedenin  elini  öper. (Havlu)Karadır  gözü  /  Uzundur  sözü. (Kalem)O onun içinde / O da onun içinde (Ayna)Parmağı var canı yok / Damarı var kanı yok. (Eldiven)f. Yapı Ağzı açık alamet / İçi kızıl kıyamet (Fırın)İçi taş / Dışı taş / Ha dolaş / Ha dolaş (Minare)g. Zaman Attım  beyaz  yumağı,  /  Tuttum siyah yumağı. (Gündüz-Gece)Bir salkım üzümüm var / Yarısı beyaz yarısı kara. (Gündüz-Gece)On iki oğlu, dört kızı var. (Yıl)h. Soyut Varlık Bende de var, sende de var / Bir kuru ağaçta da var. (GölgeUzun ok, / Gölgesi yok. (Ses)Bugün bize bir adam geldi Bir elmayı kırk kişiye pay etti (Selam)ı. Maraş Kültürü İçki değil sarhoş eder / Gittiğin her yere gider / Kendine has evi var / Meclisi berbat eder. (Ağız otu) Senede  bir  günü  var  /  Dağlar kadar ünü var / Orada bir tarih yatar  /  Birkaç  adım  yeri  var. (Sütçü İmam Abidesi)

Kaynak : kahramanmaraş ansiklopedisi