AHMED CEVDET PAŞA KİMDİR?

     Asıl  adı  Ahmet olup, Cevdet mahlasını o zamanlar  âdet  olduğu  üzere İstanbul’da  öğrenim  gördüğü sırada  şâir  Süleyman  Fehmi Efendi kendisine vermiştir. Ahmed Cevdet Paşa, Miladi 19. Yüzyıl’ın Türk-İslâm ilim âleminin mümtaz simalarından birisidir. Büyük bir devlet adamı, tarihçi, hukukçu, mütefekkir, edip, eğitimci ve sosyologdur. Genç bir talebe iken üstün zekâsı,  çalışkanlığı,  bilgisi  ve isabetli tahlilleriyle hocalarının dikkatini çekmiştir. Genç yaşta İslâmî ilimlerle birlikte Arapça ve Farsça’yı çok iyi bir şekilde öğrenmiş,  Emin  Efendi  isimli birisinden  Fransızca  dersleri almıştır. Ahmed Cevdet Efendi, küçük yaşta büyükbabası Hacı Ali Efendi’nin  teşviki  ve  desteği ile Lofça müftüsü Hâfız Ömer Efendi’den  Arapça  okuyarak öğrenim  hayatına  başlamış, yeni  açılan  ilkokula  gitmiştir. Daha  sonra  kadı  nâibi  Hacı Eşref  Efendi  ve  müftü  Hâfız Mehmed  Efendi’den  çeşitli dersler  almıştır.  Bir  müddet müftünün yanında müsevvidlik  yapmıştır.  H.1255/M.1839’ da 17 yaşında İstanbul’a gelmiş, İlmi muhitlerde kendisini göstermiş devrin meşhur âlimleri Hâfız Seyyid Efendi, Doyranlı Mehmet Efendi, Vidinli Mustafa Efendi, Kara Halil Efendi ve Birgivî  Hoca  Şakir  Efendi’nin derslerine devam etmiştir. Bunların yanında Miralay Nûri Bey ve Müneccimbaşı Osman Sâbit Efendi’den hesap, cebir, hendese gibi dersler görmüştür. Şiir ve  tasavvuf  ile  bağ  kurmuş, medrese eğitimi, matematik ve mesnevî  dersleri  ile  yetinmemiş,  eğitimin  yanında  Ferruh Efendi  dâiresinde  yetişerek, taşra memuriyetlerinde dolaşa-rak siyaset ve idare işlerine vâkıf şâir Süleyman Fehim Efendi’nin Karagümrük’teki  konağına  gidip  burada  şâirlik  kabiliyetini ortaya çıkararak gazeller, kasideler nazmedecek vakit bulmuş ve  Fehim  Efendi  ona  Cevdet mahlâsını uygun görmüştür.Öğrenim hayatının tamamlanmasından sonra memuriyete,  Ocak  1844  yılında  Rumeli Kazaskerliği’ne  bağlı  Premedi Kazası  Kadılığı  ile  başlamıştır. 29 Haziran 1845 tarihinde İstanbul  Müderrisliği  ruûsunu almıştır. 1848 yılında sadrazam Mustafa Reşit Paşa’nın bir talimatını bildirmek üzere Bükreş’te bulunan Keçecizade Fuat  Efendi’nin  yanına  gönderildi. 10 Nisan 1849’da “hareket-i  hariç”  rütbesi  almıştır (Osmanlı  medrese  sisteminde ilk  kademeyi  oluşturan  haric medreselerinin  ibtidâ-i  hâricden  sonraki  derecesi).  14 Ağustos 1849’da Meclis-i Maâirif-i Umumiyye üyeliği ve Dâ-rü’l-Muallimîn  müdürlüğüne tayin  edildi.  İstanbul’a  dönen Keçecizade  Fuad  Efendi  ile birlikte Bursa’ya gitt i ve orada kaldığı süre içinde onunla birlikte Kavâid-i Osmâniyye adlı kitabı ve Şirket-i Hayriyye’nin kuruluş nizamnamesini hazırladı.  İstanbul’da  1851  yılında Encümen-i  Dâniş  üyeliğine seçildi. Yeniden kaleme aldığı Kavâid-i  Osmaniyye’yi  encümenin ilk kitabı olarak Sultan Abdülmecid’e  sundu.  Bunun üzerine  “hareket-i  altmışlı”ya yükseltildi. (Hareket-i Altmışlı; Osmanlı  medrese  sisteminde Sahn-ı Semân ile Süleymaniye arasındaki Altmışlı medresele-rin ibtidâ-i altmışlıdan sonraki derecesi) Ekim 1853 tarihli bir mazbata  ile  1774-1826  devre-si  Osmanlı  tarihini  yazmakla görevlendirildi.  1854  yılında yazmaya başladığı Tarih-i Cev-det olarak bilinen eserin ilk üç cildini tamamlayarak Padişaha takdim ett i ve 1855 yılında kendisine  “Mûsıle-i  Süleymâniy-ye”  derecesi  verildi  (Osmanlı eğitim sisteminde yüksek eğitime  hazırlayan  Süleymaniye Medresesinin  ilk  derecesi)  ve vak’anüvislik  görevine  getirildi. Bu görevi sırasında bir yan-dan tarihinin devamını yazdı,  diğer taraftan ise geleneğe uyarak  zamanın  siyasî  olaylarını anlatan Tezâkir-i Cevdet’i yaz-dı.  Vak’anüvislik  görevi  1865 yılına kadar devam ett i. Tarih-i Cevdet’in son cildi 1886 yılında tamamlanmıştır.  Ahmet  Cevdet  Efendi  buna  ilâveten  altı ciltlik  Kısas-ı  Enbiya  kitabını kaleme almıştır. 1272/1856  Yılı’nda  mevleviyyet  derecesindeki  Galata kâdılığına getirildi. Böylece 33 yaşında kadı oldu. Aynı yılın sonunda  Mekke-i  Mükerreme kâdılığına tayin olundu. Aynı yıl Meclis-i Âli-i Tanzimat üyeliğine getirildi. 1273/1858 tarih-li  Cezâ  Kanunnâme-i  Hümâ-yunu, Arâzi  Kanunnâmesi  ve Tapu  Nizamnâmesi’nin  hazır-lanmasında  önemli  katkıları oldu. 1861 yılında İstanbul Kadısı oldu. Aynı dönemde İbn-i Haldun’un  Mukaddimesi’nin tercümesini  gerçekleştirdi.  24 Haziran 1863 tarihinde Anado-lu Kazaskerliği payesine ulaştı. Aynı yıl Bosna Vilayeti’nin teftişi ile görevlendirildi. Bir buçuk yıl içerisinde Bosna’da lazım gelen ıslâhatı başarıyla yerine getirdi. 1864 tarihinde ıslâhat görevi ile Kozan tarafına gönderildi. Dördüncü ordu müşiri Lofçalı Derviş Paşa ile birlikte Fırka-i Islahiyye’yi  oluşturup  Cebel-i bereket (Osmaniye), Çukurova ve Kozan dağlarını dolaştı. Altı ay içerisinde gerekli ıslâhatı yaparak havâlide huzur ve emniyeti  sağladı.  Halkın  devlete itimadını  güçlendirdi.  Dönüşünde  Sultan  Abdülaziz  Han kendisini kabul ederek fevkâ-lade taltif ett i ve murassa mahfaza verdi. Bu başarıları muarızlarının  harekete  geçmesine neden  oldu. Şeyhülislâmlığa getirilmesi  beklenirken  ilmiye sınıfından mülkiye sınıfına nakledildi. 1866’da Meclis-i Hazâin âzâlığına tayin edilirken, kazasker payesi de vezârete çevrildi. Osmanlı  protokolünde  ilmiye sınıfının kazaskerlik rütbesinin mülkiye’deki  karşılığı  vezirlik ve askeriyedeki karşılığı da paşalık idi. “Efendilik”ten alınıp“-Paşa”lığa geçirilmiştir.Ahmed Cevdet Paşa bundan  sonra  Maraş,  Urfa,  Zor sancakları ve Adana vilayetinin birleştirilmesi ile teşkil olunan Halep valiliğine tayin edilmiştir. Bu görevi iki yıl sürdü ve bu dönemde bu valiliğin teşkilatlanmasını  gerçekleştirdi. 1868 yılında Divan-ı Ahkâm-ı Adliye reisliğine getirildi. Divân-ı Ahkâm-ı Adliye’nin  nezarete  çevrilmesinden  sonra Divan-ı Ahkâm-ı Adliye Nazırı oldu  ve  nizamiye  mahkemelerini  kurarak  ilgili  mevzuatı hazırladı. Ahmed Cevdet Paşa Hanefi  fıkhına dayanan bir hukuk kitabı geliştirilmesi gerektiğini düşünmüştür. Bu düşüncenin kabul görmesi ile birlikte Bâb-ı Âli’de Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye  Cemiyeti’nin  reisliğine getirildi. Devrin önde gelen fıkıh ulemasının da yer aldığı cemiyet, Mecelle’nin ilk dört kitabını  yayımlamaya  muvaff ak olmuştur. Beşinci kitabın hazırlığı biterken Cevdet Paşa reislikten azledilerek Bursa valiliğine tayin edilmiş fakat birkaç gün  sonra  valilik  görevinden alınmıştır.  Cemiyetin  Kitab-ül Vedîa  adıyla  çıkardığı  altıncı kitabı büyük eleştirilere uğradığından  24  Ağustos  1871’de Cevdet Paşa’ya yeniden Mecel-le-i Ahkâm-ı Adliyye Cemiyeti ile Şûrâ-yı Devlet Tanzimat Da-iresi başkanlıkları verildi. Me-celle’nin sekizinci kitabı hazır-landığı sırada Maraş valiliğine tayin edildiyse de on sekiz gün sonra bu defa Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye  üyeliği  ve  Mecelle-i Ahkâm-ı  Adliyye  Cemiyeti başkanlığına  tayin  edilerek  6 Ağustos  1872’de  tekrar  İstanbul’a alındı. Kısa bir süre sonra Şûrâ-yı Devlet üyesi ve sonra da 1873 yılında Evkâf Nazırı oldu. Aynı  yılın  ortalarında  Maarif Nazırlığına  getirildi.    1874’te Şûrâ-yı Devlet başkan vekilliğine getirildi. Mecelle’nin onikin-ci  kitabını  hazırlattı.  2  Kasım 1874 tarihinde Yanya valiliğine, 1875’te önce Maarif nazırlığına ve kısa bir süre sonra da Adliye nazırlığına getirildi. 1876’da Rumeli  teftişiyle  görevlendirildi. Döndüğünde nâzırlıktan azledilip Suriye valiliğine tayin edildi.  Suriye’ye  varıp göreve başlamadan tekrar Maarif nâzırlığına tayin edildi. Bir müddet sonra tekrar Adliye nâzırlığına tayin edildi. Bu dönemde onaltıncı kitabı da yazarak Mecelle’yi tamamladı. 1877’de Dahiliye nâzırlığına getirildi. 1878’de Suriye valisi olarak Şam’a gitti. 1878’de Şam valiliğine Midhat Paşa’nın tayin edilmesi üzerine açıkta kaldı ve İstanbul’a döndü. 1879’da Tunuslu Hayrettin Paşa’nın  sadaretten  ayrılması üzerine on gün müddetle sadrazamlığa vekâlet etti ve Meclis-i Mahsûs-ı  Vükelâ’ya  başkanlık etti. Said Paşa başvekil olunca tekrar Adliye nâzırlığına getirildi. 30 Kasım 1882’de Adliye nâzırlığından ayrıldı ve üç buçuk yıl resmî görevlerden uzak kaldı. 11 Haziran 1886’da yeniden Adliye nazırlığı görevine getirildi. Bir süre sonra Sadrazam Mehmed Kâmil Paşa ile arala-rında anlaşmazlık sebebiyle bir süre  sonra  ayrılmak  zorunda kaldı. 10 Mayıs 1890’da II. Ab-dülhamid  onu  Meclis-i  Âlî’ye tayin etti. 26 Mayıs 1895’te Bebek’teki yalısında vefat etti.Ahmed  Cevdet  Paşa,  pek çok özelliği yanında en çok ön plana çıkan özelliği olan tarihçiliği ile tanınmaktadır. Şeklen klasik Osmanlı tarihçiliğine ve İslâm tarihçiliğinin “ilmî tarihçilik”  metoduna  bağlı  olsa  da belâgata önem veren İran tarzı edebî tarihçilikle âhenkli bir terkibini gerçekleştirmiştir. Tarih felsefesi ve metodolojisinde geniş  ölçüde,  İbn  Haldûn’un Mukaddimesinin tesirinde kalmıştır.Eserlerinden  bazıları  şunlardır: Tarih-i Vekâyi-i Devlet-i Aliyye (Tarih-i Cevdet), Kırım ve  Kafkas  Tarihçesi,  Tezâkir, Ma’ruzat ve Kısas-ı Enbiya ve Tevârîh-i Hulefâ, Mukaddime-i İbn Haldûn,  Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Risale-i Vefâ, Belâgat-ı Osmaniye, Kavâid-i Osmaniy-ye,  Kavâid-i  Türkiyye,  Mec-mua-i  Âliye,  Hilye-i  Saâdet, Eser-i Ahd-i Hamîdî

Kaynak : kahramanmaraş ansiklopedisi