Erteleme ya da geciktirme davranışı olarak tanımlanan davranış, akademik hayattan iş hayatına
kadar yaşamın her alanını olumsuz etkiliyor.
Uzmanlara göre en çok sınavlar, ödevler gibi akademik konuda erteleme davranışında bulunuyoruz. Rutin işler, karar verme ve kompulsif
erteleme de diğer yaygın erteleme davranışında bulunduğumuz alanlar.Peki
ertelememek için ne yapmamız gerekiyor?
Üsküdar Üniversitesi np feneryolu tıp merkezi Uzman Klinik
Psikolog Elif Kandaz, gündelik hayatta sıkça karşılaştığımız erteleme
davranışına ilişkin değerlendirmede bulundu.
Kendini denetleme
eksikliği
Erteleme davranışının kendini denetleme ve düzenleme
performansının eksikliği sonucu ortaya çıktığını belirten Uzman Klinik Psikolog
Elif Kandaz, şunları söyledi:
“Psikoloji literatüründe erteleme davranışının birçok tanımı
olmakla birlikte birleşilen noktanın ‘geciktirmek’ olduğunu söyleyebiliriz.
Kendini denetleme ve düzenleme performansının eksikliği ile birlikte öncelikli
bir işin sonraya bırakılması sonucunda ulaşılmak istenen gerekli hedefe
erişimin geciktirilmesi olarak tanımlamak doğru olur. Erteleme durumlarında
genel olarak önem ve önceliği daha az olan bir iş, önem ve önceliği daha fazla
olan bir işten önce yapılır. Buna ek olarak, erteleme davranışının düşünce ve
duygusal boyutlarının olduğu bilinmektedir.”
En çok görüleni;
akademik erteleme
Erteleme davranışının dört ana başlıkta toplanabileceğini
belirten Elif Kandaz, “En çok gördüğümüz tür;sınavlara çalışmayla birlikte
ödevleri bitirme gibi akademik görevlerin yapılmaması veya son dakika da
yapılmaya çalışılması olarak bilinen ‘akademik erteleme’dir.Bir diğeri günlük
işleri organize etme ve zamanında başlayıp bitirebilmede güçlük yaşanan ‘rutin
işlerde erteleme’, yine en zor türlerinden biri olarak
değerlendirebileceğimiz,çatışmalı durumlarda veya birden fazla seçenek
karşısında kararsız kalınarak ‘karar vermeyi erteleme’ şeklindedir. Son
olarak,karar verme ile birlikte yapılması gereken işleri geciktirmeyi kapsayan
‘kompulsif erteleme’ türüdür” dedi.
Yapılması gerekenler
neden ertelenir?
Bireylerin yapması gereken işleri ertelemesinin pek çok
farklı nedeni olabileceğini belirten Elif Kandaz, bu sebepleri şöyle sıraladı:
Yapılması gereken işten hoşnut olmama
Tembellik
Sınav kaygısı
Kendini denetleme yetersizliği
Eleştirilme ya da onaylanmama korkusu
Öğrenilmiş çaresizlik
Mükemmeliyetçi kişilik özellikleri
Başarısız olma korkusu
Olumlu ve olumsuz duygulara yol açabilir
Erteleme davranışının kişide olumlu ve olumsuz duygulara yol
açabileceğini belirten Uzman Klinik Psikolog Elif Kandaz, “Erteleme davranışı
göstermenin yararlı olabildiğini belirten çalışmalar vardır. Buna göre;
özellikle gerekli ancak yapılmaktan hoşnut olunmayan işlerin daha sonraya
bırakılmasıyla yapmaktan keyif alınan bir işin yapılması daha mantıklı
bulunmakla birlikte kişilerin kendilerini daha iyi hissetmelerini sağlayabilir.
Bir araştırmada, erteleyen bireylerin, keyifsiz bir işten kaçınarak daha
keyifli aktiviteler yapmaları nedeniyle olumsuz duygularından söz etmedikleri
saptanmıştır. Örneğin bazı öğrenciler zaman baskısı altındayken daha başarılı
olduklarını buna bağlı olarak da ders çalışmayı erteleme davranışını
sergilediklerini belirtmişlerdir. Buradan bakıldığında, ertelemenin kısa vadede
olumlu duyguları ortaya çıkarttığı görülmekle birlikte, sınava çalışmak yerine
arkadaşlarıyla keyifli vakit geçirmenin her zaman da olumlu etkisi olmadığını
söyleyebiliriz” dedi.
Erteleme davranışı,
yetersizlik ve suçluluk hissettirebilir
Öte yandan ertelemenin kişi üzerinde olumsuz duyguları da
açığa çıkarttığını gösteren çalışmalar olduğunu belirten Elif Kandaz,
“Erteleyen kişiler depresif, çaresiz, hüzünlü, öfkeli hissederler ve kendi
kendilerini hayal kırıklığına uğratırlar. Kişiler erteleme davranışlarını fark
ettiklerinde yetersizlik ve suçluluk hisleri, kendini kabul etmeme, utanma,
sahtekârlık, gerginlik ve endişe yaşarlar” diye konuştu.
Kaygısı yüksek
kişiler daha çok erteleyebilir
Olumsuz etkiler bırakmasına rağmen kişilerin erteleme
davranışına bilinçli bir şekilde karar verdiklerini söyleyen araştırmalar
bulunduğunu da ifade eden Uzman Klinik Psikolog Elif Kandaz, şunları söyledi:
“Buradan yola çıkarak, mükemmelliyetçi kişilik
özellikleriyle akılcı diğer bir deyişle mantıklı olmayan düşünce stilleri
erteleme davranışını çoğunlukla besleyen özelliklerdir. Erteleme davranışının
tabiatında, kişinin kırılgan olan kendine saygısını koruma amacı vardır. Benlik
saygısı ya da kendine güveni düşük olan kişiler daha az çaba harcamakla beraber
görevleri daha çabucak bırakabilir. Bireyin, belirli zaman diliminde başlayıp
bitirmesi gereken işe başlayamaması gibi sürdürememesi hatta bitirememesi eşlik
eden kaygı ve sıkıntı hissiyle ilişkilendirilmiştir. Kaygısı yüksek olan
kişiler, daha fazla kaçınma davranışında bulundukları için daha çok
erteleyeceklerdir. Bir başka neden olarak da kişinin yetersiz olduğuna dair
inancının sebep olduğu söylenebilir. Yeni bir konuda girişimde bulunmak için
bireysel nedenler, bireyin sahip olduğu yeteneği ve çabasıyla ilişkili başarı
beklentisinin sonuçları erteleme davranışını etkiler. Motivasyon ve yeteneğin
yeterli düzeyde var olması, öz-yeterliği ortaya çıkarır ve bireye bir işe
başlamasıyla sürdürmesinde destek olacaktır” dedi.
Bu önerilere kulak
verin
Uzman Klinik Psikolog Elif Kandaz, erteleme davranışıyla
başa çıkmak için tavsiyelerini şöyle sıraladı:
Yapılacaklar listesinin oluşturulması ve “bugün bitirilecek
işler – bugün başlanılacak işler – keyfe keder işler” şeklinde kategorilere
ayrılması. Her kategorinin altına o kategoriye uygun listenin yapılıp
bitirildiğinde ilgili maddenin yanına işaret konulması.
Bir işin bitirilmesini sağlama motivasyonu için; o işin o
anda yapılmasının uzun ve kısa vadede ki sonuçlarının avantaj ve
dezavantajlarının sıralanması.
Ertelemeye neden olan düşünce kalıplarının doğruluğuna ve
doğru olmadığına dair kanıtların bulunması.
